Eksperci: lokalizacja szkoły może utrudniać dostęp do prestiżowych liceów

Celem badania „Lokalizacja szkoły podstawowej na wsi a dostęp uczniów do prestiżowych liceów ogólnokształcących w Polsce” było oszacowanie wpływu lokalizacji szkoły podstawowej na szanse ich absolwentów na podjęcie nauki w liceum ogólnokształcącym należącym do grupy szkół rekrutujących uczniów z najwyższymi wynikami egzaminu ósmoklasisty.

Badanie wykazało, że lokalizacja szkoły podstawowej „ma silny i niezależny od innych czynników, w tym wyników egzaminacyjnych, wpływ na szanse uczniów na kontynuację nauki w najbardziej prestiżowych liceach”.

„Nawet po uwzględnieniu osiągnięć egzaminacyjnych, płci, migracji między powiatami przy przechodzeniu do szkoły średniej, niepubliczności szkoły podstawowej i dostępności liceów w powiecie, uczniowie z dużych miast mają 7–10 razy większe szanse na edukację w prestiżowych liceach niż uczniowie ze szkół wiejskich” – napisali autorzy.

Uwzględniając wyłącznie lokalizację szkoły podstawowej badacze wykazali, że w 2019 r. uczniowie ze szkół podstawowych znajdujących się w dużych miastach mieli dziesięciokrotnie wyższe szanse na dostanie się do prestiżowych liceów w porównaniu z uczniami ze szkół wiejskich. Wyższe szanse mieli też uczniowie ze szkół w średnich i małych miastach, jednak siła tych efektów była znacznie niższa.

Po uwzględnieniu innych zmiennych, takich jak płeć, migracja między powiatami, wielkość szkoły, niepubliczność szkoły czy dostępność liceum w powiecie efekt lokalizacji szkoły podstawowej uległ osłabieniu, ale nadal był istotny.

Badacze wykazali, że wyniki egzaminu ósmoklasisty istotnie przewidywały szanse dostania się do prestiżowych liceów. Jednocześnie zaznaczyli, że średnie wyniki egzaminów nie pokazują wyłącznie jakości pracy placówki, a zależą też od innych czynników m.in. zdolności uczniów i wsparcia poza szkołą.

W dalszej części badania autorzy wskazali, że gdyby selekcja do liceów ogólnokształcących opierała się wyłącznie na wynikach, to po uwzględnieniu wyników egzaminacyjnych miejsce szkoły podstawowej nie powinno mieć znaczenia. Jednak okazało się, że po włączeniu wyników egzaminu efekt lokalizacji szkoły nie znika. Uczniowie z dużych miast nadal mieli ponad siedmiokrotnie wyższe szanse na dostanie się do prestiżowego liceum. Również osoby ze średnich i małych miast miały wyższą szansę niż ich rówieśnicy ze szkół wiejskich.

Podkreślono, efekt ten utrzymuje się niezależnie od rocznika, co zdaniem badaczy wskazuje na jego strukturalny charakter. 

Dodatkowo dysparytet dotyczył też absolwentów szkół podstawowych w małych i średnich miastach, co zdaniem autorów może wskazywać, że zjawisko dotyczy „generalnie peryferyjnej części szkoły”.

„Z perspektywy polityki edukacyjnej oznacza to konieczność przeciwdziałania przestrzennej koncentracji szans edukacyjnych – zarówno poprzez poprawę jakości edukacji w szkołach poza dużymi miastami, jak i wzmocnienie infrastruktury informacyjnej i transportowej. W przeciwnym razie selekcyjna logika systemu będzie nadal premiować miejsce zamieszkania kosztem potencjału ucznia” – napisali naukowcy.

W artykule badacze wskazali na istotne czynniki, które mają wpływ na badane zjawisko. Podkreślili, że uczniowie z wiejskich szkół podstawowych częściej wybierają szkoły o niższym prestiżu ale bliżej domu; wskazali też na ograniczenia transportowe i brak wzorców aspiracyjnych.

W badaniu wyodrębniono licea o najwyższych średnich z egzaminu na wejściu skupiających 20 proc. uczniów przyjętych do szkoły. Ok. 80 proc. szkół znajdowało się w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców, a wiele z nich znajdowało się w rankingu Perspektywy. Dane pochodziły z krajowych danych egzaminacyjnych oraz z systemu informacji oświatowej.

W badaniu uwzględniono absolwentów szkół podstawowych w latach 2019-2021, którzy przystąpili do egzaminu ósmoklasisty w głównym terminie i którzy uczęszczali do szkoły podstawowej na wsiach, w małych miastach do 20 tys. mieszkańców, w średnich miastach do 100 tys. mieszkańców i w dużych miastach liczących ponad 100 tys. mieszkańców. Grupą referencyjną w analizach były subpopulacje uczniów uczęszczających do szkół podstawowych zlokalizowanych na wsi.

W analizach wykorzystano wyniki egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego, matematyki i języka angielskiego. Autorzy podkreślili, że mimo ogólnych różnic w wynikach pomiędzy szkołami wiejskimi i wielkomiejskimi znacząca grupa absolwentów szkół wiejskich, tak samo jak absolwenci szkół wielkomiejskich, również osiąga wysokie wyniki na egzaminach. Oznacza  to, że same osiągnięcia w nauce nie tłumaczą, dlaczego dzieci ze wsi są rzadziej obecne w prestiżowych liceach.

Dodatkowo autorzy uwzględnili w badaniach zmienne, które mogły mieć wpływ na losy absolwentów, takie jak płeć i rok urodzenia ucznia, dysleksja, migracja ucznia do innego powiatu w celu kontynuowania nauki w liceum, wielkość szkoły, status szkoły (publiczne i niepubliczne) i odsetek absolwentów szkół podstawowych kontynuujących naukę w tym samym powiecie. 

Badanie przeprowadzone przez naukowców z UW miało szereg ograniczeń. Pierwszym ograniczeniem był brak wystarczającej ilości informacji o indywidualnych motywacjach i decyzjach uczniów, które mogły mieć wpływ na wybór szkoły. Nie uwzględniono też czynników rodzinnych. Ponadto badanie skoncentrowało się tylko na rekrutacji do liceum i nie uwzględniło dalszych losów absolwentów związanych z wynikami matur i aplikowaniem na studia wyższe. Ważnym ograniczeniem jest też słabość zmiennej „lokalizacja szkoły” oraz brak danych o ocenach. Podkreślono, że kategorie „wieś” i „duże miasto” wymagają uszczegółowienia, a analiza nie uwzględnia specyfiki regionalnej.

mc/