Ministerialny projekt ustawy o statusie tzw. neosędziów tematem obrad Komisji Weneckiej

Reformami polskiego sądownictwa Komisja Wenecka (KW) zajmuje się regularnie od 10 lat. Pierwszy wniosek do niej wpłynął na początku 2016 roku, po zmianach wprowadzanych przez rząd PiS.

Procedowana obecnie opinia na temat tzw. ustawy praworządnościowej została opublikowana w trybie pilnym 27 lutego. Ustawę zaopiniowano na wniosek Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy i zamieszczono rekomendacje.

Komisja Wenecka wspólnie z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy dokonała oceny projektu ustawy o „Przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą poprzez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2025”.

Projekt, przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, ma na celu naprawienie skutków powołań sędziów dokonanych przez upolitycznioną KRS w latach 2018–2025.

Mianowany latem zeszłego roku nowy minister sprawiedliwości Waldemar Żurek, następca Adama Bodnara, wycofał najpierw projekt z Komisji Weneckiej.

We wstępie do dokumentu, opublikowanego przez KW wyjaśniono, że w piśmie z marca zeszłego roku, jaki wystosowała przewodnicząca Komitetu Monitorującego Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy Zanda Kalnina-Lukasevica, zawarta była prośba o opinię Komisji Weneckiej na temat projektu ustawy.

Następnie Komisja zaznaczyła, że od momentu złożenia wniosku projekt był kilkakrotnie zmieniany w Ministerstwie Sprawiedliwości do października 2025 roku, kiedy resort przedstawił jego ostateczną wersję. Zaznaczono, że zgodnie ze swoją dotychczasową praktyką Komisja zdecydowała się przygotować opinię wspólnie z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy (DGI). Komisja postanowiła sporządzić opinię w trybie pilnym.

Delegacja Komisji Weneckiej przyjechała w styczniu tego roku do Polski na rozmowy i sporządziła opublikowaną 27 lutego opinię. Została ona opracowana na podstawie raportów, jakie przygotowali: Richard Barrett z Irlandii, Martin Kuijer z Holandii, Angelika Nussberger z Niemiec, Kaarlo Tuori z Finlandii i Gerhard Reissner z Austrii.

W opinii zaznaczono, że projekt ustawy realizuje dwa ściśle powiązane cele.

„Po pierwsze zmierza do przywrócenia rządów prawa poprzez uregulowanie statusu sędziów wadliwie powołanych przez Krajową Radę Sądownictwa (KRS) na podstawie reform z 2017 roku. Po drugie projekt ustawy ma na celu wykonanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które podkreślają potrzebę szybkiego rozwiązania zarówno kwestii statusu tych sędziów, jak i decyzji wydanych przez nich” - stwierdziła Komisja.

W dokumencie podkreślono następnie: „W tym złożonym kontekście władze przedstawiły projekt ustawy ustanawiający ramy ustawowe, które klasyfikują objętych regulacją sędziów do określonych kategorii, z których każda podlega zróżnicowanym konsekwencjom prawnym. Władze wprowadziły również do projektu ustawy procedurę wznawiania postępowań, w których orzekał sędzia dotknięty wadą powołania”.

Komisja Wenecka przyznała dalej, że intencja szybkiego rozwiązania problemu poprzez kompleksowy mechanizm ustawowy jest zrozumiała i znajduje uzasadnienie w istotnych przesłankach, w tym w strukturalnej naturze nieprawidłowości i konieczności niezwłocznego przywrócenia autorytetu sądownictwa i rządów prawa.

„Biorąc pod uwagę bezprecedensowy charakter sytuacji oraz skalę uchybień, które władze polskie muszą usunąć, aby przywrócić rządy prawa, Komisja Wenecka i Dyrekcja Generalna ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy uznają zaproponowany podział oraz ogólny schemat legislacyjny za odpowiednie ramy działania” - napisano w opinii.

Zaznaczono, że niektóre rozwiązania i mechanizmy zawarte w projekcie ustawy wymagają dostosowania w świetle zasad nieusuwalności sędziów, pewności prawa i proporcjonalności, aby lepiej wdrożyć wcześniejsze zalecenia.

Komisja Wenecka wraz z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy zarekomendowały, by sędziowie podlegający przeniesieniu lub usunięciu, z możliwymi wyjątkami dotyczącymi sędziów Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz byłej Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, pozostali na swoich stanowiskach do czasu rozstrzygnięcia nowych konkursów.

Jak podkreślono, konkursy te powinny wyraźnie obejmować kryteria oceniające zgodność kandydatów ze standardami niezależności sądowej i neutralności politycznej, a decyzje dotyczące ich wyników muszą podlegać kontroli i zatwierdzeniu przez sąd.

W opinii położono nacisk na to, że pierwszeństwo w organizacji nowych konkursów powinno zostać przyznane grupie sędziów podlegających usunięciu, ze szczególnym uwzględnieniem pilnej potrzeby obsadzenia stanowisk w Sądzie Najwyższym.

W odniesieniu do procedury wznawiania postępowań należy - według Komisji Weneckiej - wykazać, że dane postępowanie zostało faktycznie w istotny sposób dotknięte przez udział wadliwie powołanego sędziego.

Kolejna rekomendacja brzmi następująco: „należy ponownie rozważyć, czy organy publiczne powinny mieć możliwość kwestionowania prawomocnych orzeczeń sądów administracyjnych na takich samych zasadach jak obywatele”.

Komisja Wenecka i Dyrekcja Generalna ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy zapewniły, że pozostają do dyspozycji polskich władz i Zgromadzenia Parlamentarnego w celu dalszego wsparcia.

Opublikowana opinia zostanie przyjęta na piątkowej sesji plenarnej Komisji Weneckiej.

W ogłoszonym programie sesji poinformowano, że Komisja dokona wymiany poglądów z Jackiem Saryuszem-Wolskim, doradcą prezydenta Karola Nawrockiego oraz z wiceministrą sprawiedliwości Marią Ejchart.

Na dwa dni przed sesją plenarną Komisji Weneckiej pierwsza prezes Sądu Najwyższego Małgorzata Manowska zwróciła się do niej o odroczenie rozpatrzenia opinii, by została ona wydana w trybie zwykłym, po przeprowadzeniu debaty plenarnej.

Komisja Wenecka, czyli Europejska Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo jest organem doradczym Rady Europy do spraw prawa konstytucyjnego, powołanym w 1990 r. Zajmuje się oceną zgodności rozwiązań prawnych z zasadami demokracji, praworządności i praw człowieka. Jej opinie nie są wiążące, ale często wpływają na działania instytucji europejskich.

2 marca polskimi nowymi przedstawicielami w Komisji Weneckiej zostali mianowani konstytucjonaliści profesor Wojciech Sadurski i profesor Monika Florczak-Wątor. Powołania wręczył im szef MSZ Radosław Sikorski, który konsultował to z ministrem sprawiedliwości Waldemarem Żurkiem.

Prof. Wojciech Sadurski i prof. Monika Florczak-Wątor zastąpią dotychczasowych przedstawicieli wyznaczonych przez rząd PiS: Joannę Lemańską i Justyna Piskorskiego.

Z Wenecji Sylwia Wysocka (PAP)

sw/ mhr/