Powolność przekuta w zaletę. Jak piaskolwy chwytają mrówki w pułapki grawitacyjne (wywiad)

PAP: Bada pan piaskolwy. Co to za zwierzęta? Ta nazwa w języku polskim nie jest chyba powszechnie znana.

Dr hab. Krzysztof Miler, Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk: Badaliśmy muchówki z rodziny Vermileonidae. Najczęściej występują na piaszczystych terenach w rejonie śródziemnomorskim, Afryce, Azji oraz w Ameryce Północnej. W języku polskim nie funkcjonowała dotąd żadna potoczna nazwa dla tych owadów. Proponujemy więc nazwę „piaskolew”. Te owady – a dokładniej ich larwy – mają bowiem styl życia bardzo podobny do larw występujących w Polsce mrówkolwów, które z kolei należą do zupełnie innego rzędu owadów - sieciarek.

PAP: Niech pan wyjaśni, jak wygląda polowanie piaskolwów i w czym przypomina polowanie mrówkolwów.

K.M.: Piaskolwy i mrówkolwy to drapieżniki określane w literaturze jako „sit-and-wait” – drapieżniki czekające na ofiarę w pułapce. To strategia podobna do tej, którą stosuje wiele pająków. Pająki budują jednak sieci z przędzy, a pułapka piaskolwa to po prostu wykopany w piasku dołek w kształcie stożkowatego lejka. Lejek jest na tyle stromy, że mrówka, która minie brzeg lejka, wraz z piaskiem ześlizguje się na dno pułapki. A tam czeka już na nią drapieżnik.

Mimo że sam lejek wygląda identycznie, piaskolwy budują go zupełnie inaczej niż mrówkolwy. Mrówkolwy tworzą dołek od zewnątrz: kręcąc się po spirali, wyrzucają piasek i rzeźbią lejkowaty twór. Piaskolwy po prostu zakopują się w miejscu docelowego środka pułapki i wyrzucają piach na zewnątrz. Owady te dwoma różnymi sposobami dochodzą do tego samego rozwiązania. To przykład konwergencji – niezależnego wykształcenia przez dwie odlegle spokrewnione grupy owadów bardzo podobnej strategii życiowej i sposobu polowania.

PAP: Mrówkolwy potrafią aktywnie podcinać piasek pod nóżkami mrówki, strzelając w nią ziarenkami. Czy piaskolwy robią to samo?

K.M.: W przypadku piaskolwów polowanie jest bardziej pasywne. Po prostu czekają na to, co przypadkowo wpadnie do środka, a są to najczęściej małe mrówki. Mrówkolwy są dynamiczniejsze – aktywnie próbują skłonić owada do upadku na dno poprzez bombardowanie ziarenkami piasku. Piaskolwy też czasami próbują to robić, ale w sposób znacznie mniej skuteczny.

PAP: Czyli siedzą bez ruchu? Nie zmieniają miejsca, nie poszukują wody?

K.M.: Larwa potrafi wytrzymać bez jedzenia ponad miesiąc. Po prostu siedzi na dnie lejka i czeka. Mrówkolwy są mniej cierpliwe – po tygodniu czy dwóch bez sukcesu zmieniają miejsce i budują nowy lejek. Piaskolwy są bardziej pasywne i rzadziej zmieniają lokalizację.

PAP: Co dzieje się z mrówką, gdy już wpadnie do lejka?

K.M.: Wygląda to trochę jak polowanie węża dusiciela. Larwa piaskolwa ma podłużny, obły kształt. Kiedy ofiara wpada na dno, larwa owija się wokół niej, przebija ją aparatem gębowym i wysysa to, co jest w środku.

PAP: Gdyby larwa spotkała mrówkę na płaskim terenie, w bezpośrednim starciu, miałaby szanse?

K.M.: Na pewno nie. Brak jej refleksu i szybkości, mrówka po prostu by uciekła. Piaskolwy nie są dostosowane do aktywnego ścigania ofiar.

PAP: Czyli owady te swoją powolność przekuły w zaletę dzięki wykorzystaniu pułapki grawitacyjnej. Ile trwa rozwój larwy?

K.M.: Bardzo długo. Rozwój ten może trwać nawet około roku, a więc zajmuje większość życia owada. Muchówki świetnie radzą sobie z długimi okresami głodu. Larwa przepoczwarcza się, a następnie pojawia się dorosła muchówka. Muchówka wygląda trochę jak komar. Dorosłe nie polują. Uważa się, że część żywi się m.in. nektarem, a inne nie pobierają pokarmu. Wciąż jednak bardzo mało wiadomo na temat biologii dorosłych osobników. W literaturze naukowej trudno znaleźć prace poświęcone temu stadium.

PAP: Lejek w piasku jest bardzo widoczny. Czy to nie ściąga na larwy drapieżników, np. ptaków?

K.M.: Widoczny lejek może zdradzać obecność larwy potencjalnym drapieżnikom, takim jak ptaki czy jaszczurki. Wbrew pozorom wydaje się jednak, że piaskolwy nie są zbyt chętnie zjadane. Nie do końca wiadomo, dlaczego – być może po prostu nie są smaczne. W przypadku piaskolwów bardzo mało jednak wiemy o tym, kto je zjada i jak często.

PAP: Czym dokładnie zajmuje się Pan w swoich badaniach nad tymi owadami?

K.M.: Podczas studiów na Borneo po raz pierwszy opisaliśmy populację, gdzie w jednym miejscu występowały i piaskolwy, i mrówkolwy. Badaliśmy, jak są w stanie funkcjonować obok siebie. Później, na stażu w Izraelu, badałem reakcję piaskolwów na różne czynniki środowiska – np. wiatr, nasłonecznienie czy rodzaje dostępnych ofiar. Porównywałem te reakcje z mrówkolwami, by sprawdzić, jak ewolucja konwergentna (zbieżna), która doprowadziła dwa zupełnie różne owady do tego samego rozwiązania, wpłynęła na ich biologię.

PAP: Co jest najważniejsze w tych badaniach?

K.M.: Warto pamiętać, że ekologia to nie tylko wielkie sprawy: procesy w ogromnym lesie, w oceanach czy w Arktyce. Czasem ekologia to kwestia zaledwie kilku centymetrów piasku.

PAP: Te kilka centymetrów wystarcza larwie piaskolwa, aby przetrwać większość życia, zanim przepoczwarzy się i odleci jako muchówka, o której wciąż tak mało wiemy. Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała Ludwika Tomala (PAP)

lt/ bar/