Dr hab. Knopik: również uczniowie zdolni mają trudności, które hamują ich rozwój

PAP: Czy to, że uczeń jest zdolny, oznacza, że poradzi sobie w szkole sam?

Dr hab. Tomasz Knopik, prof. UMCS: Jest to pewien mit. Bo kto powiedział, że osoby zdolne nie mają żadnych trudności? Często są to osoby „podwójnie wyjątkowe” – oprócz zdolności mają inne indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne.

Z mojego punktu widzenia ważna jest równowaga psychiczna osób zdolnych. Gdy patrzymy na dynamikę ich rozwoju, bardzo często rozwój poznawczy wyprzedza rozwój osobowościowy, emocjonalny i społeczny. Dziecko szybko się uczy, dużo wie o świecie. Jednak ta akceleracja rozwoju poznawczego nie idzie w parze z równie szybkim rozwojem w innych sferach. Pojawia się rodzaj asynchronii rozwojowej.

PAP: Gdzie taki uczeń powinien się znaleźć w systemie? Czy należy go w szkole przenieść do grupy starszej, aby nie nudził się na zajęciach, czy pozostawić w tej odpowiedniej do wieku biologicznego, by przebywał w grupie rówieśników? Nie ma jednej gotowej odpowiedzi.

W projekcie realizowanym przez Fundację Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Lublinie TalentON staraliśmy się pokazać, że wymaga to bardzo dobrego rozeznania zasobów poznawczych, emocjonalnych i motywacyjnych danej osoby oraz uważnego planowania ścieżki wsparcia. Zależy nam na ujęciu holistycznym: uwzględnieniu życia towarzyskiego, budowaniu pasji, stymulowania ciekawości poznawczej, ale też dbania o zdrowie fizyczne i zrównoważoną dietę. Chodzi o to, by wskazać konkretne obszary wymagające zaopiekowania, bo zlekceważone - mogą stać się czynnikiem hamującym rozwój. A przecież chcemy zapobiegać marnowaniu kapitału ludzkiego.

Osoby zdolne bywają redukowane do sfery poznawczej – wychodzi się z założenia, że skoro uczeń jest „łebski”, to sobie poradzi. Tymczasem w naszych profilach diagnostycznych widzimy osoby, które co do zasady nie radzą sobie dobrze i mają wiele uświadomionych bądź nieuświadomionych trudności.

PAP: Często używamy zamiennie pojęć: zdolności, uzdolnienia, talenty. Czy słusznie?

T.K.: Potocznie interpretujemy je jako pojęcia ekwiwalentne, ale można je potraktować jako stadia rozwoju.

Zdolności to zestaw ogólnych możliwości poznawczych, bardzo często warunkowany biologicznie – szybkie przetwarzanie informacji, rozwinięta uwaga, pamięć robocza lub długotrwała. To pewna gotowość poznawcza, z której jeszcze nie wynika wartościowy rezultat.

Drugi etap to uzdolnienia – mówimy wtedy o ukierunkowanym rozwijaniu potencjału przez zainteresowania, np. w stronę uzdolnień matematycznych, językowych czy informatycznych.

Talenty powstają zaś wtedy, gdy do uzdolnień dodamy ponadprzeciętne, wybitne osiągnięcia. Dana osoba świadomie, również poprzez ciężką pracę i wsparcie otoczenia (talenty nie tworzą się w próżni społecznej i kulturowej!), rozwija uzdolnienia i to przynosi rezultaty. Z talentem się nie rodzimy – talent krystalizuje się w systemie szeroko rozumianej edukacji: formalnej i pozaformalnej. Talent nie rozwinie się sam, potrzebuje kompleksowej ścieżki wsparcia.

PAP: Jak w takim razie skutecznie rozpoznać ucznia zdolnego i pomóc mu rozwinąć talent?

T.K.: Najlepszą praktyką jest odniesienie się do modelu trójpierścieniowego Renzulliego.

Po pierwsze: ponadprzeciętny potencjał poznawczy. Trend w badaniach edukacyjnych odchodzi od fetyszyzowania IQ na rzecz profilu funkcjonalnego – zamiast jednego wskaźnika mierzymy różne procesy poznawcze (percepcję, uwagę, pamięć, myślenie, funkcje językowe) i przyglądamy się konfiguracji tych cech. Do takiej oceny funkcjonalnej służą bezpłatne narzędzia dostępne w polskim systemie psychologiczno-pedagogicznym, np. aplikacja KAPP opracowana przez zespół naukowców z IBE i  Uniwersytetu SWPS.

Drugi aspekt to twórczość – jeden z kluczowych katalizatorów przeobrażania się zdolności w uzdolnienia. Rozumiemy przez to oryginalność myślenia, giętkość poznawczą, tolerancję ryzyka poznawczego i odwagę do wdrażania pomysłów. Do tego dochodzi otwartość na nowe problemy i naturalna zdolność do zadawania pytań i zadziwiania się światem.

Trzeci komponent to zaangażowanie zadaniowe, czyli między innymi ciężka praca. To aspekt bardzo niedoceniany przez nauczycieli, rodziców i samych uczniów. Panuje stereotyp, że osoba bardzo zdolna nie musi ciężko pracować. Tymczasem tam, gdzie pojawia się wybitność, ciężka praca jest po prostu niezbędna i jest elementem koniecznym do przejścia ze zdolności na poziom uzdolnień, a szczególnie talentu.

Za diagnozą w systemie powinno iść odpowiednie wsparcie. Obecnie gubimy ten ciąg dalszy – wydaje się papier w poradni psychologiczno-pedagogicznej (pokazujący np. ponadprzeciętny iloraz inteligencji), który trudno powiązać z planem działania i zasobami zewnętrznymi, a które mogłyby stanowić istotną pomoc dla samego dziecka, jak i jego rodziców i nauczycieli. Wyniki diagnostyczne powinny bowiem stanowić rodzaj rozwojowego GPS-u.

PAP: Jak obecnie wygląda wsparcie dla uczniów zdolnych w polskim systemie edukacji?

T.K.: W Polsce dominuje narracja, że wspieramy uczniów z różnego rodzaju trudnościami rozwojowymi, nie pozostawiając miejsca na wspieranie osób zdolnych. Zgadzam się z tym, że za mało wspieramy osoby zdolne, ale absolutnie protestuję, że dzieje się tak dlatego, że pomagamy innym uczniom ze SPE (specjalne potrzeby edukacyjne). Tutaj nie może być mowy o podejściu albo-albo.

Gdyby zastanowić się nad metodyką wspierania osób zdolnych w Polsce, to choć istnieją programy lokalne (np. zDolny Ślązak, Zdolni z Pomorza), nie mamy centralnego systemu wspierania uczniów zdolnych. Są wydawane orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami ze spektrum autyzmu, czy z tytułu niepełnosprawności sensorycznej.. W systemie nie mamy natomiast orzeczenia wydawanego z tytułu posiadania ponadprzeciętnych uzdolnień. Pamiętajmy, że orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego uruchamia dodatkowe środki finansowe na wsparcie.

Prawo oświatowe pozwala na indywidualny program lub tok nauki, ale korzysta z niego w zasadzie promil potrzebujących: ok. 6000 osób na wszystkich etapach edukacji w całej Polsce. Bardzo często jest to powiązane z kształceniem artystycznym – z indywidualnego toku kształcenia korzystają najczęściej osoby, które z racji konkursów muzycznych, czy przeglądów nie pojawiają się w szkole. Jeśli chodzi o uczniów z innego rodzaju uzdolnieniami, bardzo rzadko korzystają z takiego rozwiązania. Jedyny instrument wprost adresowany do osób zdolnych nie cieszy się zatem zbyt dużą popularnością, m.in. dlatego, że nie idzie za nim odpowiednie finansowanie.

PAP: Czy system konkursów kuratoryjnych i olimpiad jest właściwym sposobem na wyłanianie i wspieranie najzdolniejszych?

T.K.: Olimpiady są dobrym instrumentem wspierania pewnej grupy osób zdolnych, ale nie mogą być jedynym narzędziem, uniwersalnym dla wszystkich. Statystyki pokazują, że np. w olimpiadzie z języka angielskiego między pierwszym a drugim etapem odsiew wynosi 93–97 proc., a do ścisłego finału trafia ułamek z pozostałych. Selekcja jest wpisana w charakter tych wydarzeń. Nie każdy uczeń zdolny ma konfigurację cech pozwalającą na odniesienie sukcesu w rywalizacji. Poza tym trzeba przygotowywać osoby biorące udział w olimpiadach na ewentualną przegraną, aby nie zniechęciła ich ona do zgłębiania wiedzy w jakimś temacie i zbyt szybkiego wycofania się ze swoich zainteresowań.

PAP: Jaka jest rola rodziców w  prowadzeniu dziecka zdolnego? Gdzie leży granica między mądrym wspieraniem a presją?

T.K.: Rola rodzica polega przede wszystkim na uważnej obserwacji i towarzyszeniu dziecku, a nie na realizowaniu własnych ambicji. Dziecko zdolne to nie projekt do realizacji. Jeśli  u dziecka pojawiają się niepokojące objawy somatyczne, brak pasji i ciągły stres, kontynuowanie presji realizacji danych zajęć (np. w szkole muzycznej) staje się tresurą. Z drugiej strony, uleganie pierwszemu kryzysowi i natychmiastowa rezygnacja z różnych form rozwijania potencjału, buduje w dziecku przekonanie, że każde zwątpienie musi prowadzić do wycofania. Rodzic nie powinien więc usuwać wszystkich stresorów. Dziecko zdolne też powinno mieć szansę nauczyć się pokonywać trudności i kształcić w sobie tolerancję na odroczenie gratyfikacji w czasie. Sukces nie przychodzi od razu. Z mojej perspektywy ta cierpliwość właśnie w krystalizacji talentu gubi w epoce chronicznego pośpiechu zarówno same dzieci zdolne, jak i ich rodziców.

PAP: Co konkretnie może zrobić nauczyciel w szkole, aby nie zmarnować potencjału zdolnego ucznia?

T.K.: Polecam podejść do rozwijania zdolności jak do przekraczania własnych granic. Czasem może to polegać na poznawaniu nowych zagadnień, opanowaniu trudnej umiejętności, poznawaniu ciekawych, inspirujących osób, sprawniejszym radzeniu sobie z porażką czy przekraczaniu granicy komfortu emocjonalnego. Istotą jest czerpanie satysfakcji z wykonywania tych działań i budowanie na ich bazie poczucia kompetencji.

Niezależnie od przedmiotu można jednak wdrożyć trzy niemal bezkosztowe zasady. Po pierwsze to rozbudzanie ciekawości i partnerstwo epistemiczne. Nauczyciel „trzyma rękę na pulsie”, śledzi aktualne dyskursy naukowe i „przynosi” na lekcję problem – wyzwanie dla ucznia: „Nie rozumiem tego tematu, pomóż mi to rozłożyć na części”. Uczeń staje się partnerem epistemicznym, co silnie buduje jego zaangażowanie. Poza tym dostrzega, że szkoła faktycznie może być przestrzenią, w której dąży się do zdobycia instrumentów rozumienia współczesnego świata.

Po drugie wykorzystanie potencjału zatrudnionych w szkołach psychologów i pedagogów do rozpoznania konkretnych zasobów dziecka, zamiast traktowania jego potencjału wyłącznie przez pryzmat ocen, czy sukcesów (jak i porażek) w konkursach czy olimpiadach.

I po trzecie idea grupowania uczniów zdolnych wsparta tutoringiem (nauczycielskim i rówieśniczym): tworzenie w szkole przestrzeni do kooperatywnego uczenia się dla uczniów zdolnych z różnych klas (np. 2–3 godziny tygodniowo w ramach kółka naukowo-badawczego łączącego roczniki). Daje to efekt wzajemnej stymulacji poznawczej oraz zaspokaja istotną potrzebę przynależności do grupy społecznej o podobnych zainteresowaniach, ale także bardzo często o podobnym poczuciu humoru, ciekawości i wnikliwości badawczej.

Polecam też nauczycielom i rodzicom skorzystanie ze wsparcia oferowanego w ramach Centrum Wiedzy o Dostępności UMCS. Jedną z grup, dla których opracowujemy materiały metodyczne i projektujemy formułę kompleksowego wsparcia w szkole, są uczniowie z ponadprzeciętnym potencjałem poznawczym.

Rozmawiała Ludwika Tomala

***

Prof. Tomasz Knopik jest jednym z autorów monografii „Zdolności w rozwoju. Od kompleksowej diagnozy do programu zrównoważonego wspierania uczniów zdolnych”. Jest ona dostępna bezpłatnie na stronie Fundacji Oddziału PAN w Lublinie. (PAP).

lt/ zan/