Kalendarz rocznic od 9 do 15 listopada

9 listopada

-----------

1697 – Urodził się August Aleksander Czartoryski, twórca potęgi tego rodu i nazywanego „Familią” obozu politycznego, w 1764 r. wyniósł na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego. Właściciel przebudowanego przez siebie pałacu przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie (obecnej siedziby Ministerstwa Kultury) i pobliskiego Pałacu Błękitnego przy Senatorskiej, a także wielu dóbr – m.in. w Wilanowie i Puławach.

1794 - Powstanie kościuszkowskie: wojska rosyjskie wkroczyły do Warszawy.

1830 -  Zmarł Jan Śniadecki, astronom, matematyk, filozof; rektor uniwersytetu w Wilnie w latach 1807-1815.

1839 -  Urodził się Tadeusz Korzon, jeden z najwybitniejszych polskich historyków; przedstawiciel warszawskiej szkoły historycznej, autor takich prac jak „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta”, „Dzieje wojen i wojskowości w Polsce” oraz „Kościuszko. Biografia z dokumentów wysnuta”.

1845 – Urodził się Józef Kościelski, wielkopolski ziemianin, członek Koła Polskiego w Reichstagu, mecenas artystów i literatów (m.in. Wyczółkowskiego, Fałata i Kasprowicza). W swoim majątku Miłosław koło Wrześni ufundował pierwszy pomnik Juliusza Słowackiego.

1861 - Urodził się Tadeusz Pawlikowski, dyrektor Teatru Miejskiego w Krakowie od 1893 r., gdzie za jego kadencji z „Warszawianką” debiutował Stanisław Wyspiański, a następnie Teatru we Lwowie, w którym wystawiał m.in. pierwsze polskie przedstawienia Ibsena, Czechowa, Shawa, Gorkiego i Strindberga.

1873 - W Łodzi urodził się Tadeusz Miciński, poeta, prozaik, dramaturg; jeden z czołowych twórców okresu Młodej Polski.

1910 - W wieku 61 lat zmarł ksiądz Piotr Wawrzyniak, działacz społeczny i gospodarczy z Wielkopolski.

1915 - Urodziła się Hanka Bielicka, aktorka nazywana „królową estrady i kabaretu”; wystąpiła w wielu filmach, m.in. w „Zakazanych piosenkach”, „Cafe pod Minogą”, „Małżeństwie z rozsądku” i „Panu Wołodyjowskim”.

1916 - Urodził się Kazimierz Romanowicz, żołnierz II Korpusu Polskiego, jedna z czołowych postaci polskiej emigracji, twórca księgarni i wydawnictwa Libella w Paryżu.

1918 – Rozpoczęła się rewolucja w Niemczech, zdetronizowano cesarza Wilhelma II i proklamowano powstanie republiki.

1923 – Koniec Puczu Monachijskiego. Jego inicjator, Adolf Hitler dostał się do więzienia. Po dojściu do władzy wykorzystywał wydarzenia z tego dnia do celów propagandowych.

1931 – Urodził się prof. Stanisław Salmonowicz, wybitny historyk, w czasach PRL-u z powodu kontaktów z opozycją szykanowany i zwolniony z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Autor takich prac jak „Sylwetki spod gilotyny”, „Ludzie i dzieło Sejmu Czteroletniego”, „Polskie Państwo Podziemne: z dziejów walki cywilnej”, a także biografii Fryderyka II i wydanej pod pseudonimem książki o genezie Powstania Warszawskiego.

1938 – Noc kryształowa (9 na 10 listopada) w Niemczech – inspirowane przez nazistowskie władze pogromy i podpalenia synagog oraz innych nieruchomości.

1939 - W okupowanej Warszawie założona została Tajna Armia Polska, organizacja konspiracyjna zajmująca się m.in. dywersją i wywiadem. Jednym z szefów był Witold Pilecki.

1939 - Sonderaktion Lublin (nazwa nadana przez polskich historyków z powodu podobieństwa do podobnych działań w Krakowie). Spośród aresztowanych przez niemieckie władze okupacyjne 250 przedstawicieli inteligencji większość została zwolniona, ale ok. 70 padło ofiarami egzekucji.

1942 - W Lublinie Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację getta na Majdanie Tatarskim; większość przetrzymywanych w nim Żydów zamordowano w komorach gazowych w obozie na Majdanku.

1943 - W Waszyngtonie powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA).

1964 - Sąd Wojewódzki w Warszawie ogłosił wyrok w sprawie Melchiora Wańkowicza: 1,5 roku więzienia za „propagowanie materiałów oczerniających i poniżających PRL”.

1968 - Zakończył się pierwszy z tzw. procesów pomarcowych: Józef Dajczgewand został skazany na 2,5 roku więzienia, a Sławomir Kretkowski na 1,5 roku. Obaj byli studentami Uniwersytetu Warszawskiego i należeli do inicjatorów protestu przeciwko zdjęciu „Dziadów”.

1980 - Premiera serialu telewizyjnego „Dom” w reżyserii Jana Łomnickiego.

1986 - W wieku 80 lat zmarł Adam Brodzisz, gwiazda kina w okresie międzywojennym, kojarzony głównie z ról amanta, w czasie wojny kelner w prowadzonej wspólnie z żoną (również aktorką) kawiarni Napoleonka przy Nowym Świecie, saper w Powstaniu Warszawskim.

1987 - Służba Bezpieczeństwa zatrzymała ukrywającego się od 13 grudnia 1981 r. Kornela Morawieckiego, przywódcę Solidarności Walczącej.

1989 - Kanclerz RFN Helmut Kohl rozpoczął wizytę w Polsce. Podpisano umowę o dwustronnej współpracy naukowo-technicznej, zaś w Krzyżowej doszło do historycznego pojednania z udziałem Tadeusza Mazowieckiego.

1989 - Upadek muru berlińskiego; władze NRD otworzyły granice z Berlinem Zachodnim.

1990 - Ustawa o przejęciu przez skarb państwa majątku byłej PZPR.

1995 - Premiera serialu „Ekstradycja” w reżyserii Wojciecha Wójcika.

2000 - Sejm uchwalił ustawę o repatriacji, dotyczącą Polaków na Wschodzie.

2001 - Premiera filmu „Wiedźmin” w reżyserii Marka Brodzkiego.

2008 - W Warszawie zmarł Stanisław Różewicz, reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, kierownik artystyczny Zespołu Filmowego „Tor” (1967-1968; 1972-1980); autor m.in. filmów „Wolne Miasto” i „Westerplatte”. Brat Tadeusza.

2008 – W wieku 85 lat zmarł Andrzej Braun, pisarz, poeta i reportażysta. W młodości kierownik działu poetyckiego „Nowej kultury”, w latach 1990-1993 prezes Stowarzyszenia Pisarzy Polskich

10 listopada

------------

1003 – W nocy z 10 na 11 listopada w klasztorze benedyktyńskim w Międzyrzeczu zamordowano Pięciu Braci Męczenników – Benedykta, Jana, Izaaka, Krystyna i Mateusza. Rok później zostali kanonizowani przez papieża Jana XVIII.

1444 – W bitwie z Turkami pod Warną zginął Władysław III, król Polski i Węgier; w chwili śmierci miał 20 lat.

1673 – We Lwowie zmarł król Michał Korybut Wiśniowiecki - panował od 1669 r.

1765 – Urodził się Stanisław Węgrzecki, prawnik, uczestnik powstania kościuszkowskiego, komendant Gwardii Narodowej (1812-1815); prezydent Warszawy w latach 1807-1815 i 1830-1831.

1796 – W Gliwicach został uruchomiony zbudowany przez szkockiego przemysłowca Johna Baildona wielki piec hutniczy opalany koksem (pierwszy taki obiekt na świecie poza wyspami brytyjskimi).

1814 – W Wilnie zmarł Euzebiusz Słowacki, historyk literatury, dramatopisarz, profesor Uniwersytetu Wileńskiego, ojciec Juliusza Słowackiego.

1864 – Zmarł Andrzej Koźmian, publicysta, literat i bibliofil.

1884 – W Warszawie urodziła się Zofia Nałkowska, pisarka, publicystka; autorka m.in. powieści „Granica”. Z jej doświadczeń w pracach Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich w Polsce powstały „Medaliony” – dokumentacja zbrodni hitlerowskich. Przez pół wieku prowadziła „Dzienniki”.

1905 – Car Mikołaj II wprowadził w Królestwie Polskim stan wojenny.

1909 – Urodził się Paweł Jasienica, pisarz, publicysta, a w czasie II wojny światowej żołnierz Armii Krajowej; autor takich prac jak „Polska Piastów”, „Polska Jagiellonów” oraz „Rzeczpospolita Obojga Narodów”, szykanowany przez władze w 1968 r. na fali kampanii antysemickiej.

1912 – W Wiedniu została powołana Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych - porozumienie ugrupowań z Królestwa i Galicji.

1912 – W Berlinie urodził się Antoni Pospieszalski, eseista, filozof, działacz emigracyjny; żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, cichociemny; wieloletni redaktor polskiej sekcji BBC.

1918 – Do Warszawy z internowania w Magdeburgu wrócił Józef Piłsudski; początek rozbrajania Niemców na ulicach Warszawy.

1927 – W Warszawie urodził się Edmund Fetting, aktor, piosenkarz, muzyk jazzowy; wystąpił m.in. w filmach „Lokis. Rękopis profesora Wittembacha”, „Śmierć prezydenta”, a także w serialu „Czarne chmury”. Niezapomniany wykonawca piosenek: „Ballada o pancernych” z serialu Czterej pancerni i pies (z filmu Prawo i pięść

1927 – Premiera filmu „Ziemia obiecana” w reżyserii Aleksandra Hertza i Zbigniewa Gniazdowskiego.

1928 – Urodził się Ennio Moricone, jeden z największych kompozytorów muzyki filmowej (m.in. do takich dzieł jak „Dawno temu w Ameryce”, „Nienawistna ósemka”, „Misja”), zdobywca dwóch Oscarów.

1930 – Urodził się Jerzy Rosołowski, dziennikarz, lektor, spiker radiowy i telewizyjny, od 1954 r. związany z Polskim Radiem, użyczał też głosu Polskiej Kronice Filmowej.

1933 – W Warszawie zmarł Władysław Pytlasiński, zapaśnik, mistrz świata z 1900 r., współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Atletycznego; trener, którego wychowankiem był Stanisław „Zbyszko” Cyganiewicz, trzykrotny mistrz świata.

1936 – Edward Rydz-Śmigły został mianowany przez prezydenta Ignacego Mościckiego marszałkiem i odznaczony Orderem Orła Białego.

1939 – Niemcy spalili większość łódzkich synagog, wśród nich Wielką Synagogę przy obecnej Al. Tadeusza Kościuszki.

1941 – Niemiecki gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer podpisał rozporządzenie o karze śmierci za samowolne opuszczenie getta i udzielanie pomocy Żydom.

1947 – Urodził się Krzysztof Wyszkowski, w PRL-u działacz opozycji, uczestnik strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r.; od 2016 r. członek Kolegium IPN, odznaczony przez prezydenta Karola Nawrockiego Orderem Orła Białego.

1947 – Rozpoczęła działalność Filharmonia Poznańska, powołana z inicjatywy kompozytora i dyrygenta Tadeusza Szeligowskiego.

1950 – Aresztowany został gen. August Emil Fieldorf „Nil”, w czasie wojny organizator i szef Kedywu Komendy Głównej AK.

1952 – W Gdańsku urodził się Bogdan Lis, jeden z najważniejszych działaczy „Solidarności” od strajków sierpniowych na Wybrzeżu, w stanie wojennym współorganizator tajnych struktur, dwukrotnie aresztowany i skazany, uczestnik Okrągłego Stołu; senator w latach 1989-1991 i poseł w latach 2007-2011.

1958 – W Londynie zmarła mjr Wanda Gertz, „Lena”, harcerka, w latach 1915-1916 w Legionach Polskich, członek POW; uczestniczka wojny polsko-bolszewickiej; w II RP współorganizatorka Przysposobienia Wojskowego Kobiet, pracowniczka Głównego Inspektoratu Sił Zbrojnych; w czasie II wojny światowej organizatorka i komendantka oddziału „Dysk” (Dywersja i Sabotaż Kobiet) przy Komendzie Głównej AK.

1980 – Sąd Najwyższy w Warszawie zarejestrował NSZZ „Solidarność”, uchylając poprawki wprowadzone przez Sąd Wojewódzki.

1982 – Zmarł Leonid Breżniew, przywódca ZSRR od 1964 r., autor tzw. doktryny Breżniewa, która oznaczała podporządkowanie krajów bloku wschodniego Moskwie.

1983 – Zmarł Jalu Kurek, poeta, prozaik, tłumacz literatury włoskiej.

1993 – Sejm udzielił wotum zaufania rządowi Waldemara Pawlaka.

2003 Irena Sendlerowa została odznaczona Orderem Orła Białego - za bohaterstwo i niezwykłą odwagę oraz za szczególne zasługi w ratowaniu życia ludzkiego.

2004 – W Warszawie zmarła Erna Rosenstein, malarka, poetka, współzałożycielka tzw. Grupy Krakowskiej.

2005 – Sejm udzielił wotum zaufania rządowi Kazimierza Marcinkiewicza.

2019 – Zmarł Jan Byrczek, kontrabasista, założyciel i pierwszy redaktor naczelny „Jazz Forum”, w latach 60. prezes Polskiej Federacji Jazzowej. Był członkiem m.in. Tria Krzysztofa Komedy, Tria Andrzeja Trzaskowskiego, Kwartetu Andrzeja Kurylewicza, Sekstetu Jerzego Miliana.

11 listopada

------------

1454 – W Nieszawie Kazimierz IV Jagiellończyk wydał przywileje dla szlachty, stanowiące m.in., że król bez zgody sejmików ziemskich nie będzie mógł ustanawiać nowych praw, zwoływać pospolitego ruszenia i nakładać podatków nadzwyczajnych.

1512 – W Bieczu urodził się Marcin Kromer, biskup warmiński, dyplomata, historyk, pisarz, jeden z przywódców polskiej kontrreformacji.

1513 – W Przemyślu urodził się Stanisław Orzechowski, katolicki duchowny, pisarz polityczny i religijny; obrońca wolności szlacheckich, autor dzieł „Rozmowa albo Dyjalog około egzekucjej Polskiej Korony”, „Quincunx, to jest wzór Korony Polskiej” i wzywających do antytureckiej krucjaty „Turcyków”.

1673 – Pod Chocimiem wojska polskie pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Jana Sobieskiego pokonały armię turecką Husejna Paszy.

1821 – Urodził się Fiodor Dostojewski, jeden z najważniejszych pisarzy XIX wieku, autor takich dzieł jak „Zbrodnia i kara”, „Bracia Karamazow”, „Idiota”, „Biesy”.

1837 – Urodził się Artur Grottger, rysownik, malarz, autor dzieł poświęconych m.in. powstaniu styczniowemu.

1849 – Urodził się Alfred Sokołowski, lekarz internista, jeden z pionierów sanatoryjnego leczenia gruźlicy w Polsce.

1896 – W Kosinie pod Łańcutem urodził się Leopold Lis-Kula, żołnierz Legionów Polskich, komendant naczelny POW III na Ukrainie, uczestnik walk polsko-ukraińskich (1918-1918); śmiertelnie ranny w bitwie pod Torczynem, zmarł 7 marca 1919 r.

1912 – Zmarł Józef Wieniawski, pianista i kompozytor. Początkowo występował z bratem Henrykiem, później samodzielnie, także jako dyrygent.

1912 – Urodziła się Nina Andrycz, aktorka nazywana „wielką damą polskiego teatru”, autorka tomików poezji i powieści, żona premiera Józefa Cyrankiewicza.

1918 – W Rethondes koło Compiegne podpisano zawieszenie broni między aliantami a Niemcami – faktyczny koniec I wojny światowej.

1918 – Rada Regencyjna przekazała naczelne dowództwo wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu; w 1937 r. Sejm RP ustanowił 11 listopada jako państwowe Święto Niepodległości.

1924 – W Rydze urodził się Andrzej Łapicki, aktor, reżyser teatralny, wieloletni wykładowca warszawskiej PWST i jej rektor (1981-1987 i 1994-1996); prezes ZASP (1989-1996); dyrektor Teatru Polskiego w Warszawie (1996-1998); wystąpił m.in. w filmach „Salto” i „Jak daleko stąd, jak blisko” Tadeusza Konwickiego oraz „Weselu” Andrzeja Wajdy.

1934 – Urodziła się Elżbieta Krzesińska, lekkoatletka, dwukrotna medalistka olimpijska w skoku w dal: złoto na igrzyskach w Melbourne (1956) i srebro w Rzymie (1960); rekordzistka świata.

1937 – Odbyły się pierwsze obchody Święta Niepodległości jako ustawowego święta państwowego.

1939 – Zbrodnia w Piaśnicy – w lesie koło Wejherowa Niemcy rozstrzelali 314 osób – m.in. duchownych i przedwojennych urzędników z Gdyni. W sumie w tym miejscu, nazywanym czasami „pomorskim Katyniem” do 1940 r. zgładzili 12-14 tys. Polaków.

1939 – W lesie koło Zielonki pod Warszawą w odwecie za rozwieszanie przez harcerzy z okazji Święta Niepodległości plakatów z tekstem „Roty” Marii Konopnickiej Niemcy rozstrzelali sześciu z nich i trzech mieszkańców miasteczka.

1941 – W pierwszej egzekucji przed Ścianą Straceń w KL Auschwitz Niemcy rozstrzelali 151 polskich więźniów; ogółem w tym miejscu zamordowali co najmniej kilka tysięcy osób, głównie Polaków.

1949 – W czasie III plenum KC PZPR z KC usunięci zostali: Władysław Gomułka, Zenon Kliszko i Marian Spychalski; jako powód podano „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”.

1952 – Władze bezpieczeństwa aresztowały gen. Wacława Komara, od 1946 r. nadzorującego wszystkie służby polskiego wywiadu. Poddano go torturom, próbując wymusić zeznania obciążające Gomułkę. Gdy ten w 1956 r. wrócił do władzy, Komar został dowódcą Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

1957 – Sąd Wojewódzki w Warszawie ogłosił wyroki w sprawie funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego odpowiedzialnych za zbrodnie stalinowskie; były wiceminister Roman Romkowski został skazany na 15 lat więzienia, dyrektor Departamentu Śledczego Józef Różański na 14 lat, a dyrektor X Departamentu Anatol Fejgin na 12 lat.

1988 – W wieku 57 lat zmarł Jan Himilsbach, aktor, kojarzony głównie z „Rejsem”, bohater wielu anegdot, przez wiele lat kamieniarz na warszawskich Powązkach.

1988 – W wielu miastach Polski odbyły się niezależne obchody 70. rocznicy odzyskania niepodległości; w Gdańsku, Katowicach i Poznaniu ZOMO brutalnie zaatakowało uczestników demonstracji.

1992 – Zmarł Stanisław Hartman, matematyk, współtwórca wrocławskiej szkoły matematycznej, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, w latach 70. współpracownik Komitetu Obrony Robotników.

2002 – Zmarł Andrzej Szwalbe, twórca i wieloletni dyrektor Filharmonii Pomorskiej, organizator życia muzycznego w Bydgoszczy.

1997 – Sejm udzielił wotum zaufania rządowi Jerzego Buzka.

2016 – W wieku 76 lat zmarł mecenas Maciej Bednarkiewicz, w latach 80. obrońca w procesach politycznych, pełnomocnik Barbary Sadowskiej (matki Grzegorza Przemyka) i współpracownik Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności. Poseł OKP w latach 1989-1991, a do 2001 r. sędzia Trybunału Stanu.  

2018 – W setną rocznicę odzyskania niepodległości w Warszawie odsłonięto pomnik premiera, jednego z ojców niepodległości, Ignacego Daszyńskiego.

2020 – W wieku 90 lat zmarła prof. Maria Manturzewska, twórczyni pierwszej w Polsce Katedry Psychologii Muzyka (na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie).

2022 – W wieku 89 lat zmarł prof. Wojciech Suchorzewski, urbanista, projektant m.in. Wybrzeża Helskiego w Warszawie.

12 listopada

------------

1623 – W Witebsku został zamordowany przez przeciwników unii Kościoła prawosławnego z Kościołem katolickim Jan Kuncewicz – unicki arcybiskup połocki, bazylianin (imię zakonne Jozafat); został kanonizowany w 1867 r.

1639 – Zmarł Grzegorz Knapski, jezuita, filolog, leksykograf, dramatopisarz, nauczyciel kolegiów jezuickich.

1648 – Podczas powstania Chmielnickiego wojska kozackie po przyjęciu okupu odstąpiły od oblężenia Zamościa.

1807 – Zagarnięty przez Prusy w trakcie III rozbioru Polski obszar tzw. Nowego Śląska (Zagłębie Dąbrowskie) został przyłączony do Księstwa Warszawskiego.

1891 – Urodził się Władysław Bortnowski, generał WP; w kampanii wrześniowej jako dowódca Armii „Pomorze” ponosił część odpowiedzialności za niepowodzenie w bitwie nad Bzurą.

1898 – Urodził się Leopold Okulicki, ostatni komendant główny Armii Krajowej, skazany w moskiewskim procesie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

1898 – Urodził się Henryk Sucharski, major WP, komendant Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte we wrześniu 1939 r.

1918 – Oddziały polskie pod dowództwem mjr. Juliana Stachiewicza wyzwoliły Przemyśl po walce z oddziałami ukraińskimi.

1922 – W wyborach do Senatu zwyciężyła prawica, uzyskując 36,1 proc. głosów (Związek Ludowo-Narodowy 26,1 proc. i klub Chrześcijańsko-Narodowy 10 proc.); centrum zdobyło 24,4 proc. mandatów (chadecja 6,3 proc., PSL „Piast” 15,3 proc. i NPR 2,8 proc.); lewica otrzymała 13,4 proc. (w tym PPS 6,2 proc.); mniejszości narodowe uzyskały 24,3 proc. miejsc.

1922 – Urodził się Tadeusz Borowski, poeta, prozaik, publicysta, jeden z najbardziej znaczących pisarzy polskiej literatury powojennej; więzień KL Auschwitz; autor zbiorów opowiadań „Pożegnanie z Marią” i „Kamienny świat”.

1936 – Zmarł Stefan Grabiński, pisarz, przedstawiciel nurtu grozy w polskiej literaturze międzywojennej, klasyk noweli fantastycznej, określany mianem polskiego Poego.

1937 – W Warszawie zmarł Zbigniew Uniłowski, pisarz, członek literackiej grupy „Kwadryga”, autor powieści „Wspólny pokój”.

1939 – Urodziła się Krystyna Królówna, aktorka związana z Teatrem im. Słowackiego w Krakowie i Teatrem Polskim w Warszawie.

1940 – Wiaczesław Mołotow z polecenia Stalina rozpoczął wizytę w Berlinie, spotkał się z Adolfem Hitlerem i Joachimem von Ribbentropem. Niemcy zaproponowali ZSRR podział stref wpływów na świecie, fiasko tych rozmów przyspieszyło wybuch wojny niemiecko-radzieckiej.

1943 – W Warszawie Niemcy rozstrzelali około 300 więźniów z Pawiaka.

1944 – NKWD aresztowało Bolesława Piaseckiego wraz z innymi członkami Konfederacji Narodu.

1944 – W Lublinie powstał Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich.

1947 – Urodził się Zbigniew Łapiński, pianista, kompozytor; członek tria, do którego należeli również Jacek Kaczmarski i Przemysław Gintrowski, autor muzyki do piosenek Jacka Kaczmarskiego, np. „Somosierra”, „Wigilia na Syberii” i „Czerwony autobus”, „Nie widzą, nie wiedzą”.

1948 – Stefan Wyszyński został metropolitą gnieźnieńskim i warszawskim, prymasem Polski.

1960 – Urodził się prof. Andrzej Nowak, historyk, sowietolog, autor takich książek jak Metamorfozy imperium rosyjskiego 1721-1921 i „Od imperium do imperium. Spojrzenie na historię Europy Wschodniej”, odznaczony przez prezydenta Andrzeja Dudę Orderem Orła Białego.

1973 – W Montrealu zmarł gen. Wacław Stachiewicz, od 1935 r. szef Sztabu Głównego WP; w kampanii 1939 r. szef Sztabu Naczelnego Wodza.

1978 – W Warszawie zmarł Tadeusz Fijewski, aktor; znany m.in. z filmów „Kapelusz pana Anatola”, „Pętla”, „Lalka” oraz serialu „Chłopi”.

1981 – W Gdańsku został zwodowany żaglowiec szkolny, trzymasztowa fregata „Dar Młodzieży”.

1982 – Lech Wałęsa został wypuszczony z ośrodka internowania w Arłamowie i dwa dni później wrócił do Gdańska.

1989 – W Krzyżowej na Dolnym Śląsku została odprawiona msza pojednania z udziałem premiera Tadeusza Mazowieckiego i kanclerza Helmuta Kohla.

2004 – W Warszawie zmarł gen. Stanisław Skalski, as polskiego lotnictwa, uczestnik m.in. bitwy o Anglię w czasie II wojny światowej – zestrzelił 22 samoloty; w latach 1948-1956 więziony.

2006 – Wybory samorządowe w Polsce. W dziesięciu sejmikach wojewódzkich najwięcej miejsc zdobyła Platforma Obywatelska, w pięciu – PiS, a w jednym (świętokrzyskim) PSL. W opolskim po osiem mandatów zdobyły PiS i PO.

2006 - Zmarł Adam Schaff, filozof, w młodości członek Komunistycznej Partii Polski, a następnie PPR i PZPR. Uważany za głównego ideologa tej partii, ale na fali kampanii antysemickiej w 1968 r. usunięty z jej kierownictwa, zaś w 1984 r. skreślony z listy członków.

2010 – W Katowicach zmarł Henryk Mikołaj Górecki, jeden z najwybitniejszych kompozytorów polskich XX wieku, autor m.in. Symfonii „Pieśni żałosnych”.

2022 – Sprowadzono do kraju z Wielkiej Brytanii szczątki trzech prezydentów RP na uchodźstwie: Władysława Raczkiewicza, Augusta Zalewskiego i Stanisława Ostrowskiego.

2023 – We Wrocławiu zmarła Hanna Gucwińska, wieloletnia dyrektor Ogrodu Zoologicznego we Wrocławiu; od 1971 roku, przez ponad 30 lat wraz z mężem tworzyła popularny program telewizyjny „Z kamerą wśród zwierząt”.

13 listopada

------------

1308 – Krzyżacy zajęli Gdańsk i zabili ok. 60-100 jego mieszkańców, co część historyków nazwała rzezią gdańską.

1806 – W Wilnie urodziła się Emilia Plater, uczestniczka powstania listopadowego na Żmudzi; jej postać stała się symbolem walki o niepodległość.

1836 – Urodził się Jarosław Dąbrowski, naczelny wódz Komuny Paryskiej aż do śmierci 23 maja 1871 r. Wcześniej był oficerem armii rosyjskiej i jednym z organizatorów Powstania Styczniowego.

1881 – Urodził się Wincenty Drabik, malarz i scenograf, jeden z twórców nowoczesnej scenografii polskiej.

1899 – Urodził się Tadeusz Kulisiewicz, malarz, grafik i rysownik.

1904 – Na pl. Grzybowskim w Warszawie odbyła się zbrojna demonstracja PPS, w starciach z rosyjską policją i wojskiem po obu stronach byli zabici i ranni; było to pierwsze od powstania styczniowego zbrojne wystąpienie polskiej organizacji przeciwko władzy carskiej.

1912 – Zmarł Karol Lewakowski, działacz ludowy, współtwórca Stronnictwa Ludowego w Galicji i jego pierwszy prezes.

1918 – Polska Partia Socjalistyczna zorganizowała w Warszawie wielką demonstrację przeciwko rządom Rady Regencyjnej.

1924 – Władysław Reymont został laureatem literackiej Nagrody Nobla za powieść „Chłopi”.

1925 – Rząd Władysława Grabskiego podał się do dymisji.

1937 – W Krakowie urodził się Adam Holender, operator filmowy, od lat 60. w Hollywood, autor zdjęć do filmu Nocny kowboj z Dustinem Hoffmanem w roli głównej.

1937 – Urodził się Stanisław Oślizło, piłkarz, wielokrotny reprezentant Polski, zawodnik m.in. Górnika Zabrze, w którego barwach w 1970 r. zagrał w finale Pucharu Zdobywców Pucharów, przegrywając z Manchesterem City 1:2.

1939 – W Paryżu został powołany Komitet Ministrów dla spraw Kraju, na jego czele stanął gen. Kazimierz Sosnkowski, który objął też funkcję komendanta głównego Związku Walki Zbrojnej.

1943 – W Łodzi urodził się Włodzimierz Korcz, pianista, kompozytor, aranżer.

1945 – Powołano Ministerstwo Ziem Odzyskanych, którego szefem został Władysław Gomułka.

1946 – W Poznaniu urodził się Stanisław Barańczak, poeta, krytyk literacki, tłumacz, historyk literatury, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników.

1956 – Marszałek Konstanty Rokossowski został odwołany ze stanowiska ministra obrony narodowej.

1956 – Sejm zlikwidował Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego, w jego miejsce powołano Służbę Bezpieczeństwa.

1962 – W Warszawie zmarł gen. Wiktor Thommée, we wrześniu 1939 r. dowódca Grupy Operacyjnej „Piotrków” i obrony Modlina.

1962 – Powstała Liga Obrony Kraju.

1980 – Sąd Wojewódzki w Warszawie odrzucił wniosek o rejestrację Niezależnego Zrzeszenia Studentów.

2009 – Premiera filmu „Rewers” z Agatą Buzek, Krystyną Jandą i Anną Polony w rolach głównych.

2012 – W Warszawie zmarł Erazm Ciołek, fotografik, fotoreporter; zasłynął zdjęciami dokumentującymi działalność opozycji demokratycznej lat 80., pokazującymi m.in. entuzjazm pierwszych strajków w Stoczni Gdańskiej i powstanie Solidarności.

2017 – W Warszawie zmarła Alina Janowska, aktorka filmowa, teatralna, estradowa i telewizyjna, znana z ról m.in. w „Zakazanych piosenkach”, „Ostatnim etapie”, „Skarbie”, „Ślepym torze”, „Samsonie”, „Dzięciole”, „Dulskich”, „Rozmowach kontrolowanych” i serialu „Wojna domowa”.

2022 – Zmarł Jerzy Kronhold, poeta, w PRL-u działacz Solidarności Polsko-Czechosłowackiej, organizator Festiwalu Teatralnego „Na granicy” w Cieszynie, w III RP konsul RP w Ostrawie i dyrektor Instytutu Polskiego w Bratysławie.

2023 – Po raz pierwszy zebrał się parlament wyłoniony w wyborach 15 października 2023 r.; marszałkiem Sejmu został Szymon Hołownia, a Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska; dymisję złożył rząd Mateusza Morawieckiego, który działał do 27 listopada 2023 r.

14 listopada

------------

1801 – Zmarł Grzegorz Piramowicz, jezuita, pedagog, sekretarz Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, autor wielu publikacji dotyczących oświaty.

1806 – Gen. Jan Henryk Dąbrowski wydał rozkaz do „byłego wojska polskiego”, rozpoczynając nabór do armii Księstwa Warszawskiego.

1809 – Zmarł Jan Jaśkiewicz, uznawany za najwybitniejszego przedstawiciela polskich nauk ścisłych w okresie oświecenia; konstruktor pierwszego polskiego balonu pasażerskiego.

1840 – Urodził się Claude Monet, jeden z najważniejszych malarzy XIX wieku, współtwórca impresjonizmu

1878 – We Lwowie urodził się Leopold Staff, poeta, dramatopisarz, tłumacz.

1891 – W Besku koło Sanoka urodził się Józef Orwid, aktor.

1907 – W Warszawie urodził się Władysław Kopaliński, leksykograf, tłumacz, wydawca. Autor m.in. „Słownika mitów i tradycji kultury”, „Słownika eponimów, czyli wyrazów odimiennych” i „Opowieści o rzeczach powszednich”.

1910 – Urodził się Jerzy Putrament, pisarz, jedna z najbardziej wpływowych postaci w polskiej kulturze w czasach PRL, sprawował faktyczną władzę w Związku Literatów Polskich. Pod koniec wojny oficer polityczny w stopniu majora w dywizji kościuszkowskiej, później członek kierownictwa PZPR i poseł.

1918 – Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu pełnię władzy państwowej.

1920 – W Warszawie odbyła się uroczystość wręczenia Józefowi Piłsudskiemu buławy marszałkowskiej.

1926 – W Warszawie w Łazienkach Królewskich odsłonięto pomnik Fryderyka Chopina według projektu Wacława Szymanowskiego.

1943 – W Warszawie gestapo aresztowało członków KC PPR: Pawła Findera (I sekretarza) i Małgorzatę Fornalską.

1951 – W Pruszkowie urodził się Leszek Cichy, himalaista, który jako pierwszy Polak zdobył tzw. Koronę Ziemi, wchodząc na najwyższe szczyty siedmiu kontynentów; w 1980 r. wspólnie z Krzysztofem Wielickim dokonał pierwszego zimowego wejścia na Mount Everest.

1955 – W Warszawie urodził się Stanisław Karczewski, polityk, lekarz chirurg, od 2003 r. członek PiS; wieloletni senator; od 2015 r. marszałek Senatu IX kadencji.

1969 – Premiera serialu telewizyjnego „Przygody Pana Michała” w reżyserii Pawła Komorowskiego.

1972 – W Ziębicach urodziła się Edyta Górniak, wokalistka, kompozytorka, autorka tekstów.

1987 – Powstał Ruch Polityki Realnej, przekształcony następnie w Unię Polityki Realnej.

1987 – W Warszawie zmarł prof. Edward Habich, inżynier, mechanik, wynalazca, konstruktor czołgów i ciągników w okresie międzywojennym.

1990 – W Warszawie ministrowie spraw zagranicznych Polski Krzysztof Skubiszewski i RFN Hans-Dietrich Genscher podpisali traktat potwierdzający przebieg granicy polsko-niemieckiej.

1990 – W Warszawie zmarł Adolf Rudnicki, pisarz.

2021 – Zmarł ojciec Jerzy Tomziński, nazywany legendą Jasnej Góry, ostatni polski uczestnik Soboru Watykańskiego II, przeor klasztoru paulinów na Jasnej Górze w latach 1952-1957 i 1990-1993.

2022 – W Warszawie zmarł Jerzy Połomski, piosenkarz, wykonawca przebojów „Cała sala śpiewa” i „Bo z dziewczynami”.

15 listopada

------------

1620 – W Warszawie niezrównoważony psychicznie szlachcic Michał Piekarski zaatakował czekanem wychodzącego z kolegiaty św. Jana króla Zygmunta III Wazę, który został lekko poraniony; zamachowca ujęto, poddano torturom i stracono publicznie.

1630 – Zmarł Johannes Kepler, wielki astronom i matematyk

1702 – Rozpoczęła działalność Akademia Leopoldyńska, pierwszy uniwersytet we Wrocławiu i na Śląsku.

1861 – W Stebniku koło Drohobycza urodził się Juliusz Leo, prawnik, poseł do galicyjskiego Sejmu Krajowego i austriackiej Rady Państwa; prezydent Krakowa (1904-1918), twórca tzw. Wielkiego Krakowa; pierwszy prezes Naczelnego Komitetu Narodowego (1914).

1872 – W Wilnie urodził się Kazimierz Porębski, wiceadmirał, pierwszy dowódca Marynarki Wojennej RP w okresie międzywojennym.

1876 – W Krakowie urodził się Stanisław Kutrzeba, historyk prawa, profesor, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1877 – W Zamościu urodził się Leopold Skulski, inżynier chemik, inicjator utworzenia Narodowego Zjednoczenia Ludowego, premier RP w latach 1919-1920, minister spraw wewnętrznych (1920-1921), działacz OZN; jesienią 1939 r. aresztowany przez NKWD, zmarł lub został zamordowany w nieznanych okolicznościach.

1880 – W Wilnie urodził się Wacław Makowski, prawnik, minister sprawiedliwości w kilku rządach II RP, poseł na Sejm z listy BBWR (1928-1935); od 1931 r. wicemarszałek Sejmu; w latach 1935-1938 wicemarszałek Senatu; od 1938 r. pełnił funkcję marszałka Sejmu; 2 września 1939 r. przewodniczył ostatnim obradom Sejmu II RP.

1895 – W Warszawie urodził się Antoni Słonimski, poeta, felietonista, satyryk, krytyk teatralny i filmowy; współtwórca grupy poetyckiej Skamander, autor słynnych „Kronik Tygodniowych” publikowanych w przedwojennych „Wiadomościach Literackich”; prezes Związku Literatów Polskich (1956-1959).

1896 – Urodził się Bronisław Duch, generał WP, dowódca 1 Dywizji Grenadierów we Francji (1940) i 3 Dywizji Strzelców Karpackich (1943-1946).

1901 – Urodził się Stanisław Szpinalski, pianista i pedagog, laureat II nagrody na pierwszym konkursie chopinowskim w Warszawie w 1927 r.

1902 – Uruchomiono Kolej Warszawsko-Kaliską; linia była szerokotorowa (1535 mm) i liczyła 252 kilometry.

1907 – Zmarł Rafał Kalinowski, ksiądz, uczestnik powstania styczniowego, zesłany na Syberię; po powrocie z zesłania wstąpił do zakonu karmelitów bosych; kanonizowany w 1991 r.

1910 – Zmarł Stanisław Kostanecki, jeden z najwybitniejszych polskich chemików-organików, twórca chemii flawonów.

1915 – Władze niemieckie wydały zgodę na otwarcie w Warszawie polskich uczelni: uniwersytetu i politechniki.

1916 – W Vevey w Szwajcarii zmarł Henryk Sienkiewicz, pisarz, laureat literackiej Nagrody Nobla w 1905 r., autor m.in. „Trylogii”, „Quo vadis” oraz „W pustyni i w puszczy”.

1920 – W Genewie rozpoczęło się pierwsze posiedzenie Ligi Narodów.

1920 – Proklamowano utworzenie Wolnego Miasta Gdańska.

1922 – W Warszawie urodził się Wojciech Fangor, malarz, grafik, plakacista, rzeźbiarz.

1925 – W Sulejówku oficerowie zorganizowali manifestację poparcia dla marszałka Józefa Piłsudskiego.

1942 – Działający w warszawskim getcie konspiracyjny zespół badawczo-dokumentacyjny Oneg Szabat, powstały z inicjatywy Emanuela Ringelbluma, przygotował dla rządu RP w Londynie oraz rządów państw sprzymierzonych raport pod nazwą „Likwidacja żydowskiej Warszawy”; raport został wywieziony na Zachód przez Jana Karskiego – emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego.

1954 – W Białogardzie urodził się Aleksander Kwaśniewski, prezydent RP w latach 1995-2005, a wcześniej współtwórca SdRP (partii założonej po rozwiązaniu PZPR) i SLD, zaś pod koniec PRL-u minister ds. młodzieży i jedna z najważniejszych osób przy Okrągłym Stole.

1967 – W Warszawie urodził się Grzegorz Damięcki, aktor Teatru Ateneum; wystąpił m.in. w filmach „Jasminum”, „Pornografia”.

1976 – Zmarł Tadeusz Kaźmierski, aktor, spiker radiowy, lektor „Fali 56” oraz audycji „Z kraju i ze świata”, brał udział w słuchowiskach, przez wiele lat kierownik i dyrektor Teatru Powszechnego w Warszawie.

1978 – Katastrofa drogowa w Wilczym Jarze pod Żywcem, drugie pod względem liczby ofiar takie zdarzenie w Polsce. Zginęło 30 osób – pasażerów dwóch autobusów PKS, (głównie jadących do pracy górników). 

1980 – W Krakowie odbyła się prapremiera spektaklu Tadeusza Kantora „Wielopole, Wielopole”.

1985 – Milicja Obywatelska rozpoczęła akcję „Hiacynt”, polegającą na zbieraniu informacji na temat osób o orientacji homoseksualnej; uzyskane materiały miały służyć do szantażowania homoseksualistów i zmuszania ich do współpracy z SB.

1986 – W Paryżu zmarł Aleksander Tansman, kompozytor i pianista pochodzenia żydowskiego, współtwórca neoklasycyzmu w światowej muzyce; urodzony w 1897 r. w Łodzi, w 1920 r. przeniósł się na stałe do Paryża.

1989 – Lech Wałęsa wygłosił przemówienie w Kongresie USA. Nawiązując do preambuły amerykańskiej konstytucji zaczął je od słów: „My naród”.

1991 – Zmarła Marta Mirska, piosenkarka. Największą popularnością cieszyła się w latach 40. i 50. XX wieku, przez wiele lat współpracowała z Polskim Radiem.

2008 – Zmarł Janusz Christa, rysownik, twórca komiksów „Kajko i Kokosz”.

2010 – Weszła w życie nowelizacja ustawy antynikotynowej wprowadzająca zakaz palenia tytoniu m.in. w zakładach opieki zdrowotnej, szkołach, na dworcach, w publicznych obiektach kultury, w ogólnodostępnych miejscach przeznaczonych do wypoczynku i zabawy dzieci, na przystankach komunikacji miejskiej, w środkach publicznego transportu i obiektach sportowych.

2019 – Został zaprzysiężony drugi rząd premiera Mateusza Morawieckiego, wyłoniony po wyborach parlamentarnych w październiku 2019 r.

2022 – Rakieta przeciwlotnicza S-300, wystrzelona przez Ukrainę w czasie zmasowanego ataku Rosji na obiekty cywilne na Ukrainie, wskutek awarii uderzyła w suszarnię zboża we wsi Przewodów na Podkarpaciu, w wyniku czego zginęły dwie osoby. (PAP)

jkrz/ dki/