Kalendarz rocznic od 19 do 25 października

19 października

---------------

202 (przed naszą erą) – Bitwa pod Zamą, jedna z najważniejszych w czasach starożytnych. Zwycięstwo Rzymu nad Kartaginą przesądziło o jego dominacji nad Morzem Śródziemnym.

1335 - W Brnie zmarła Elżbieta Ryksa, córka polskiego króla Przemysła II i Ryksy szwedzkiej; żona Wacława II, królowa czeska i polska (1303-1305).

1466 - W Toruniu zawarty został pokój polsko-krzyżacki kończący wojnę trzynastoletnią; na jego mocy Pomorze Gdańskie, zachodnie Prusy z Malborkiem i Elblągiem, a także Warmia oraz ziemia chełmińska zostały przyłączone bezpośrednio do Polski jako Prusy Królewskie; część wschodnia Prus - Prusy Zakonne - ze stolicą w Królewcu - stała się lennem Polski.

1655 – Stefan Czarniecki po honorowej kapitulacji opuścił Kraków, a wkroczył do niego na czele wojsk szwedzkich król Karol Gustaw.

1813 – Koniec bitwy pod Lipskiem (nazywanej bitwą narodów, bo z armią Napoleona starły się w niej siły złożonej z wielu państw koalicji – głównie Austrii, Prus i Rosji). Klęska 175-tysięcznych wojsk francuskich z dwa razy większymi wojskami przeciwnika. W trakcie osłaniania odwrotu w nurtach Elstery zginął książę Józef Poniatowski, mianowany przez Napoleona na początku bitwy marszałkiem.

1834 – Urodził się książę Ferdynand Radziwiłł, głowa berlińskiej linii tego rodu, przez kilkadziesiąt lat poseł do Reichstagu, w którym był szefem Koła Polskiego. W lutym 1919 r. przewodniczył pierwszym obradom Sejmu Ustawodawczego jako marszałek senior.

1871 - Urodził się Karol Adwentowicz, aktor, reżyser teatralny. Reprezentant szkoły Tadeusza Pawlikowskiego przełomu XIX w XX wieku.

1901 - Urodził się Aleksander Maliszewski, poeta, dramatopisarz, tłumacz, prozaik, krytyk teatralny i filmowy.

1914 – Niemiecki sterowiec zbombardował Warszawę (wtedy znajdującą się pod kontrolą rosyjskiego wojska). 12 bomb spadło m.in. na Bracką, Al. Jerozolimskie, Pawią, Chłodną i Nalewki, a także na Pragę. Zginęło 18 osób, a 38 zostało rannych, był to najpoważniejszy nalot na Warszawę podczas tej wojny.

1914 – Początek I bitwy pod Ypres (do końca I wojny światowej w okolicach tej belgijskiej miejscowości stoczono ich pięć). Oddziały brytyjskie, francuskie i belgijskie powstrzymały niemieckie natarcie, co zapoczątkowało wojnę pozycyjną (na wyniszczenie).

1918 - Powołano Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, na czele której stanęli ksiądz Józef Londzin, Jan Michejda i Tadeusz Reger.

1918 - Rada Regencyjna przejęła od niemieckich władz zwierzchnictwo nad wojskami polskimi stacjonującymi na terenach niemieckiej okupacji.

1918 - We Lwowie Ukraińska Rada Narodowa proklamowała powstanie niezależnego państwa ukraińskiego.

1926 - Urodził się Stanisław Gorgolewski, fizyk i astronom, specjalizujący się w radioastronomii.

1925 - Urodził się gen. Czesław Kiszczak, czołowa postać obozu władzy za rządów Wojciecha Jaruzelskiego - szef MSW, a w stanie wojennym także członek Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego. W 1989 r. jeden z inicjatorów Okrągłego Stołu, a w rządzie Tadeusza Mazowieckiego przez kilka miesięcy był wicepremierem.

1927 - Założono Aeroklub Warszawski.

1937 - Urodziła się Teresa Ciepły, lekkoatletka, trzykrotna medalistka olimpijska w biegach sztafetowych na 4x 100 m (1960 i 1964), rekordzistka świata i Europy.

1940 - W Częstochowie urodził się Jerzy Kulej, pięściarz, dwukrotny mistrz olimpijski - z Tokio (1964) i Meksyku (1968).

1941 - W warszawskim getcie zmarł Leo Belmont, założyciel Polskiego Towarzystwa Esperantystów, adwokat, obrońca polityczny, publicysta, krytyk literacki, poeta, autor powieści.

1942 - W Warszawie zmarł Cyryl Ratajski, adwokat, przedwojenny prezydent Poznania, w czasie niemieckiej okupacji Delegat Rządu na Kraj (1940-1942).

1949 - Urodził się Stanisław Gądecki, w latach 2002-2025 arcybiskup metropolita poznański, a w latach 2014-2024 przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski.

1953 - W Poznaniu zmarł Wojciech Trąmpczyński, prawnik, polityk związany z Narodową Demokracją, poseł na sejm pruski i do parlamentu niemieckiego; w II RP marszałek Sejmu (1919-1922) oraz marszałek Senatu (1922-1927).

1956 - Do Warszawy bez uzgodnienia z władzami Polski przyleciała delegacja władz ZSRR z Nikitą Chruszczowem na czele. Powodem była obawa Moskwy, że przemiany w Polsce i szykowane objęcie władzy przez Władysława Gomułkę zagrażają jej interesom.

1968 - W Warszawie zmarł Anatol Stern, poeta, prozaik, współtwórca polskiego futuryzmu.

1969 - W Poznaniu zmarł prof. Józef Kostrzewski, archeolog, muzeolog, współtwórca uniwersytetu w Poznaniu; kierował m.in. badaniami w Biskupinie.

1970 - Premiera filmu „Rejs” w reżyserii Marka Piwowskiego.

1984 - W pobliżu Torunia funkcjonariusze IV Departamentu MSW uprowadzili a następnie zamordowali księdza Jerzego Popiełuszkę.

1987 - W Warszawie zmarł Igor Abramow-Newerly, pisarz, autor książek „Chłopiec z Salskich Stepów”, „Pamiątka z Celulozy” oraz „Zostało z uczty Bogów”.

1991 - W wieku 94 lat zmarł ksiądz Jan Zieja, kapelan wojskowy w czasie wojny polsko-bolszewickiej, kampanii 1939 r. i powstania warszawskiego; naczelny kapelan Szarych Szeregów, współpracownik Rady Pomocy Żydom „Żegota”; współtwórca i członek Komitetu Obrony Robotników.

1991 - Sejm podjął ustawę o likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych.

2001 – Leszek Miller został premierem rządu.

2005 - Prezydent Aleksander Kwaśniewski desygnował na stanowisko premiera popieranego przez PiS Kazimierza Marcinkiewicza.

2010 - W Łodzi Ryszard Cyba wtargnął do siedziby PiS i zastrzelił Marka Rosiaka - działacza partii i asystenta europosła Janusza Wojciechowskiego. Sprawca został skazany na dożywotnie więzienie.

2011 - W Czechówce koło Myślenic zmarł Bohdan Osadczuk, ukraiński historyk, politolog, intelektualista, publicysta, współpracownik paryskiej „Kultury”, orędownik pojednania polsko-ukraińskiego.

2011 – Na emigracji w Kanadzie zmarł Tadeusz Sawicz, pilot myśliwski biorący udział w bitwie o Anglię.

2017 - Na Placu Defilad w Warszawie 54-letni Piotr Szczęsny dokonał samospalenia (zmarł dziesięć dni później w szpitalu). W liście - manifeście, jaki sporządził, zaznaczył, że powodem samobójstwa był protest przeciwko polityce rządzącego w tym momencie PiS.

2017 – W Warszawie zmarła Zofia Bartoszewska, harcerka Szarych Szeregów, uczestniczka Powstania Warszawskiego, działaczka opozycji antykomunistycznej i Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom, wieloletnia współpracowniczka Państwowego Instytutu Wydawniczego.

2020 – W Warszawie zmarł Wojciech Pszoniak, wybitny aktor teatralny i filmowy. W swej karierze zagrał w ok. 100 filmach, m.in.: „Weselu”, „Ziemi obiecanej”, „Dantonie”, „Korczaku” i „Arii dla atlety”.

20 października

---------------

1595 r. Bitwa pod Cecorą (w pobliżu dzisiejszej granicy Rumunii i Mołdawii), zwycięstwo wojsk polskich dowodzonych przez hetmana Jana Zamoyskiego nad chanem krymskim Gazi II Girejem, który dowodził wojskami tatarsko-tureckimi. 25 lat później w tym samym miejscu klęskę poniósł Stanisław Żółkiewski.

1655 - W Kiejdanach książę Janusz II Radziwiłł i jego stryjeczny brat książę Bogusław Radziwiłł podpisali ze Szwedami układ, w którym uznawali Karola X Gustawa za króla Polski i zgadzali się na detronizację Jana II Kazimierza.

1677 - We Lwowie urodził się Stanisław Leszczyński, król Polski w latach 1704-1709 i 1733-1736; książę Lotaryngii, filozof, pisarz i mecenas kultury.

1709 – Traktat w Toruniu zawarty między królem Augustem II Mocnym a carem Piotrem Wielkim. Oznaczał faktyczne podporządkowanie Polski Rosji – po klęsce Karola XII pod Połtawą tron stracił Stanisław Leszczyński, a car stał się gwarantem władzy Augusta II.

1733 - Urodził się Adam Naruszewicz, jezuita, nadworny historyk i współpracownik króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, literat i tłumacz dzieł klasycznych, zwolennik Konstytucji 3 Maja, kawaler Orderu Orła Białego.

1791 - Sejm Czteroletni uchwalił akt „Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów”, który oznaczał przekształcenie Rzeczpospolitej z polsko-litewskiej federacji w państwo unitarne.

1820 – Powstała Warszawska Resursa Kupiecka, stowarzyszenie skupiające kupców i przedstawicieli inteligencji, z siedzibą (w latach 1861-1939) przy Krakowskim Przedmieściu 64.

1822 – Otwarty został Teatr Stary w Lublinie, najstarsza tego typu polska placówka po Teatrze im. Heleny Modrzejowskiej w Krakowie.

1860 – w Krakowie powstało Towarzystwo Wzajemnych Ubezpieczeń, pierwsza tego typu placówka w zaborze austriackim.

1860 - W Warszawie rozpoczął się zjazd monarchów, podczas którego spotkali się m.in. car Aleksander II, cesarz Franciszek Józef oraz pruski następca tronu, przyszły cesarz Wilhelm I. Kulminacyjnym momentem był bal na Zamku Królewskim rozpoczęty od odtańczenia poloneza. Formalny cel zjazdu – zapobieżenie ruchom rewolucyjnym – nie został osiągnięty.

1866 - W Warszawie urodził się Aleksander Janowski, krajoznawca, popularyzator turystyki, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

1866 - Urodził się Kazimierz Twardowski, wybitny filozof (jego uczniami byli m.in. Władysław Tatarkiewicz i Tadeusz Kotarbiński), wykładowca, a w latach 1914-1917 rektor Uniwersytetu Lwowskiego.

1892 - W Krakowie urodził się Jan Stanisław Bystroń, historyk kultury, autor m.in. Dziejów obyczajów w Dawnej Polsce.

1895 - Urodził się Franciszek Jóźwiak, jedna z czołowych osób w obozie władzy do 1956 r., członek Biura Politycznego KC PZPR i wicepremier, a wcześniej komendant główny Milicji Obywatelskiej. W 1956 r. należał do „natolińczyków” – frakcji popierającej Władysława Gomułkę, ale ten po zdobyciu władzy opowiedział się za „puławianami”, co Jóźwiak przypłacił zepchnięciem na tor boczny.

1898 - Urodził się Tadeusz Faliszewski, w dwudziestoleciu międzywojennym aktor rewiowy (m.in. w warszawskim teatrzyku Morskie Oko), wykonawca takich przebojów jak „Tango andrusowskie” i „Zapomnisz o mnie”. Prowadził teatr rewiowy nawet w obozie koncentracyjnym w Gusen, gdzie został osadzony w 1940 r.

1901 – Zmarł Hipolit Wawelberg, zasłużony dla Warszawy finansista i filantrop żydowskiego pochodzenia. Współzałożyciel Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, fundator Szkoły Inżynierskiej (włączonej później do Politechniki Warszawskiej) i tanich mieszkań (tzw. kolonii Wawelberga) na Woli, założyciel polskiego pisma „Kraj” w Petersburgu. Wspierał druk dzieł Mickiewicza, Sienkiewicza, Orzeszkowej i Prusa, przyczynił się do wzniesienia pomnika Mickiewicza w Warszawie.

1901 – Zmarł Julian Niedzielski, ceniony w Wiedniu architekt, zaprojektował m.in. kolumnadę w Mariańskich Łaźniach, zakład uzdrowiskowy w Krynicy i ratusz w Nowym Sączu.

1919 – W Krakowie powstała Akademia Górnicza, na bazie której założono później Akademię Górniczo-Hutniczą.

1921 - Rada Ambasadorów zatwierdziła decyzję Rady Ligi Narodów o podziale Górnego Śląska między Polskę i Niemcy.

1922 - Urodził się Tadeusz Maklakiewicz, kompozytor, juror konkursów piosenki w Sopocie, Zielonej Górze i Kołobrzegu.

1926 - Urodził Andrzej Waligórski, poeta, satyryk, wieloletni pracownik wrocławskiej rozgłośni Polskiego Radia, jeden z twórców „Studia 202”, współtwórca i autor kabaretu „Elita”.

1937 - Zmarł Franciszek Lilpop, architekt, prezes Warszawskiego Koła Architektów. Zaprojektował wiele budynków w Warszawie, m.in. Dom Towarowy Braci Jabłkowskich.

1939 - Okupacyjny komisarz Rzeszy na Warszawę Helmut Otto podpisał obwieszczenie o natychmiastowej konfiskacie wszelkich aparatów radiowych, które należało oddać do 5 listopada.

1940 – Zmarł Fryderyk Papée, wieloletni dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie i historyk.

1955 - W Londynie zmarł Stanisław Stroński, jeden z najpopularniejszych publicystów II RP. Autor sformułowania „Cud nad Wisłą” (bo odmawiał zasług Piłsudskiemu). Przez tegoż nazwany „zaplutym karłem”. Po zabójstwie prezydenta Narutowicza pisał „Ciszej nad tą trumną”, a gdy Piłsudski nie chciał zaakceptować woli sejmowej większości, zaapelował: „Niech podpisze, albo niech ustąpi”. Po zamachu majowym pobity przez sanacyjną bojówkę.

1956 - Urodził się Krzysztof Gosztyła, aktor filmowy i teatralny. Grał w filmach „Dziki”, „Ogniem i mieczem”, „Pułkownik Kwiatkowski”, „Jezioro Bodeńskie”, „Kobieta w kapeluszu”, „Dolina Issy”, „Przesłuchanie”.

1957 - W Chorzowie piłkarska reprezentacja Polski wygrała z ZSRR 2:1; obie bramki dla Polski strzelił Gerard Cieślik.

1970 - W Warszawie zmarł Antoni Bohdziewicz, reżyser, scenarzysta, twórca filmów „Za wami pójdą inni”, „Szkice węglem”, „Kalosze szczęścia”, „Dziewczyna z dobrego domu”; podczas Powstania Warszawskiego kierował zespołem operatorów filmowych realizujących kroniki powstańcze; w latach 1948-1966 kierownik Katedry Reżyserii PWSF w Łodzi.

1972 - W Warszawie zmarła Magdalena Samozwaniec, pisarka, autorka popularnych powieści i opowiadań satyrycznych.

1976 - Zmarł Janusz Grabiański, grafik, plakacista, ilustrator książek dla dzieci, stworzył własny styl techniki akwarelowej.

1989 - Zmarł Jerzy Wittlin, pisarz i wydawca, wieloletni szef „Iskier”, autor felietonów oraz popularnej serii vademecum, np. grafomana czy petenta. Kierował oficyną Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

1987 - W Katowicach zmarł Jerzy Chromik, lekkoatleta, trzykrotny rekordzista świata w biegu na 3000 m z przeszkodami, mistrz Europy ze Sztokholmu (1958).

1992 - Zmarł Jan Weber, muzykolog, krytyk muzyczny i dziennikarz, wybitny znawca twórczości Fryderyka Chopina i Franza Liszta.

1995 - Zmarł Andrzej Woyciechowski, dziennikarz, pomysłodawca i założyciel Radia Zet.

2012 - Zmarł Przemysław Gintrowski, pieśniarz, kompozytor, współtwórca „Murów”, nieformalnego hymnu Solidarności.

2019 – Zmarł Andrzej Heidrich, grafik, autor okładek i ilustracji do książek, znaczków pocztowych, wzorów polskich banknotów (z władcami Polski), paszportów i dowodów osobistych.

2021 – Zmarł Dariusz Gnatowski, aktor teatralny i filmowy. Wystąpił m.in. w serialach „Ekstradycja”, „Siedlisko”, „13 posterunek”, „Pierwsza miłość”, ale największą popularność przyniosła mu rola Arnolda Boczka – sąsiada głównych bohaterów w „Świecie według Kiepskich”.

2024 – Zmarł Janusz Olejniczak, wielki pianista, zdobywca szóstego miejsca na konkursie chopinowskim w Warszawie w 1970 r., występował w najbardziej prestiżowych salach koncertowych świata, nagrał ścieżkę dźwiękową do filmu „Pianista” Polańskiego.

2024 – W wieku 99 lat zmarł Zbigniew Pawelski, w czasie wojny powstaniec warszawski, a później architekt (zaprojektował m.in. hotel Victoria w Warszawie).

21 października

---------------

1578 – Wojna o Inflanty: zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Kiesią (obecnie Łotwa).

1702 – Początek Uniwersytetu Wrocławskiego - cesarz Leopold I Habsburg wydał bullę ustanawiającą jezuicką Akademię Leopoldyńską.

1827 - Po raz pierwszy zwołano składający się z przedstawicieli wszystkich stanów Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego.

1831 – Koniec powstania listopadowego – kapitulacja twierdzy w Zamościu, ostatniego ważnego polskiego punktu oporu.

1854 - Zmarła księżna Maria Wirtemberska, twórczyni muzeum pamiątek narodowych w Puławach. Wywodziła się z rodu Czartoryskich (ale prawdziwym jej ojcem był prawdopodobnie Stanisław August Poniatowski, kochanek jej matki – Izabeli), a nazwisko zawdzięczała małżeństwu z niemieckim księciem – siostrzeńcem króla Fryderyka Wielkiego.

1869 - W Łodzi zmarł Ludwik Geyer, przemysłowiec rodem z Niemiec, właściciel Białej Fabryki, w której zainstalował pierwszą w Królestwie Polskim maszynę parową.

1893 - W Krakowie otwarto Teatr Miejski, od 1909 roku Teatr im. Juliusza Słowackiego.

1900 - W Warszawie urodził się Henryk Szaro, reżyser filmowy i teatralny; autor filmów „Przedwiośnie”, „Na Sybir”, „Rok 1914”, „Dzieje grzechu”, „Pan Twardowski”, „Ordynat Michorowski” i „Kłamstwo Krystyny”; zginął podczas II wojny światowej w warszawskim getcie.

1911 - Urodził się Adolf Forbert, fotograf, operator i reżyser filmowy, współzałożyciel i wieloletni profesor Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, twórca filmów dokumentalnych „Podhale w ogniu”, „Bicz Boży”, a także operator fabularnych „Panienka z okienka”, „Od wulkanu do lodowca”.

1912 - Urodził się Ludwik Perski, podczas II wojny światowej współtwórca Czołówki Filmowej dywizji kościuszkowskiej, a potem jeden z szefów Polskiej Kroniki Filmowej, reżyser ponad 140 filmów dokumentalnych.

1932 - Utworzono Białowieski Park Narodowy.

1935 - W Łodzi urodziła się Jadwiga Barańska, aktorka, niezapomniana Barbara Niechcic z ekranizacji „Nocy i dni”, znana również z filmu „Hrabina Cosel”, w którym zagrała tytułową bohaterkę.

1941 - W Londynie zmarł Herman Lieberman, członek Rady Naczelnej PPS w latach 1920-1939, poseł na Sejm (1919-1933), razem z innymi przeciwnikami sanacji uwięziony w Brześciu i skazany w procesie brzeskim; od 1939 r. wiceprezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie.

1947 - Stanisław Mikołajczyk, wobec groźby aresztowania, przy pomocy ambasady amerykańskiej potajemnie opuścił Polskę i przedostał się na Zachód.

1949 – Wodowanie pierwszego zbudowanego po II wojnie w Polsce statku pełnomorskiego SS „Sołdek”.

1956 – Przejęcie władzy przez Władysława Gomułkę – został wybrany na I sekretarza KC PZPR.

1963 - W trakcie milicyjnej obławy w Majdanie Kozic Górnych na Lubelszczyźnie zginął Józef Franczak, ps. „Laluś”, opisywany przez IPN jako ostatni tzw. żołnierz wyklęty.

1966 - W 10. rocznicę Października '56 na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego odbyło się zebranie ZMS, w czasie którego prof. Leszek Kołakowski wygłosił referat krytykujący sytuację panującą w Polsce.

1969 - W Warszawie zmarł profesor Wacław Sierpiński, jeden z twórców tzw. warszawskiej szkoły matematycznej.

1999 - W Monachium, gdzie przez wiele lat był związany z Radiem Wolna Europa, zmarł Alfred Schütz, kompozytor, pianista; autor muzyki do pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino”.

2007 - Wybory Do Sejmu wygrała Platforma Obywatelska, w rezultacie czego powstał rząd koalicyjny z PSL na czele z Donaldem Tuskiem.

2010 - Piotr Duda został wybrany na przewodniczącego NSZZ „Solidarność”.

2019 – W Warszawie zmarł prof. Waldemar Jan Dziak, politolog i specjalista z zakresu problematyki chińskiej i północnokoreańskiej.

22 października

---------------

1732 - Zmarł Augustyn Wincenty Locci, architekt, sekretarz i doradca artystyczny Jana III Sobieskiego. Twórca pałacu i parku w Wilanowie, a także autor przebudowy Zamku Królewskiego w Warszawie.

1798 – W trakcie egipskiej wyprawy Napoleona zginął jego adiutant, Józef Sułkowski. W 1792 r., po wojnie polsko-rosyjskiej, był jedną z pierwszych osób odznaczonych orderem Virtuti Militari.

1825 - Urodził się Karol Miarka, twórca pierwszego polskiego prasowego koncernu na Górnym Śląsku („Katolik), przeciwnik Kulturkampfu.

1885 - Urodził się Stanisław Kot, podczas II wojny światowej jeden z najbardziej wpływowych członków rządu Władysława Sikorskiego, a w latach 1941-1942 ambasador w Moskwie.

1907 - Urodził się Zdzisław Rajewski, archeolog. Przed wojną kierował badaniami w Biskupinie, a od 1948 r. był szefem muzeum archeologicznego w Warszawie.

1909 - Na Jasnej Górze z obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej skradziono dwie złote korony podarowane przez papieża Klemensa XI.

1914 - W Warszawie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego powstała Polska Organizacja Wojskowa (POW).

1914 - Początek bitwy pod Laskami i Anielinem (niedaleko twierdzy Dęblin). Stojące u boku wojsk austriackich Legiony Polskie przegrały z wojskiem rosyjskim.

1923 - Urodził się Henryk Jaskuła, pierwszy Polak i trzeci żeglarz w historii, który samotnie, bez zawijania do portów, okrążył Ziemię; dokonał tego na „Darze Przemyśla”, rejs trwał 344 dni i zakończył się w Gdyni 20 maja 1980 r.

1924 - W Warszawie zmarł Witold Jodko-Narkiewicz, współzałożyciel PPS.

1939 - Na terenach polskich zagarniętych przez ZSRR przeprowadzone zostały wybory do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy.

1943 - Urodziła się Urszula Dudziak, wokalistka jazzowa.

1946 - W Zabrzu został aresztowany ukrywający się tam płk Franciszek Niepokólczycki, od 1945 r. prezes Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość; w czasie II wojny światowej oficer ZWZ-AK; od 1943 r. zastępca komendanta Kierownictwa Dywersji KG AK.

1946 - W Moskwie w więzieniu na Butyrkach zmarł Stanisław Jasiukowicz, pod koniec II wojny światowej zastępca Delegata Rządu na Kraj; w marcu 1945 r. aresztowany przez NKWD i razem z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego skazany w tzw. „procesie szesnastu”.

1948 - W Warszawie zmarł prymas Polski kardynał August Hlond.

1949 - W Starym Teatrze w Krakowie odbyła się premiera „Niemców” Leona Kruczkowskiego.

1951 – Rząd wydał dekret nakładający na wszystkich dorosłych obywateli obowiązek posiadania dowodu osobistego.

1957 - W „Świecie Młodych” ukazał się pierwszy odcinek komiksu „Tytus, Romek i A'Tomek” autorstwa Jerzego Chmielewskiego, znanego jako Papcio Chmiel.

1971 - Zmarł gen. Grzegorz Korczyński, od 1965 r. wiceminister obrony narodowej; w 1970 r. dowodził oddziałami pacyfikującymi robotnicze protesty na Wybrzeżu.

1978 - W Watykanie odbyła się inauguracja pontyfikatu Jana Pawła II.

1999 - Premiera filmu „Pan Tadeusz” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

2009 - W Warszawie zmarł Maciej Rybiński, dziennikarz, komentator polityczny, felietonista; współscenarzysta serialu „Alternatywy 4”.

2020 – Wyrok Trybunału Konstytucyjnego zaostrzający przepisy aborcyjne wywołał masowe protesty uliczne. W największym z nich, w Warszawie, wzięło udział 100 tys. osób.

2021 - Zmarł aktor Ryszard Filipski, odtwórca tytułowej roli w filmie „Hubal” Bohdana Poręby, wachmistrz Soroka w „Potopie” Jerzego Hoffmana i Piłsudski w wyreżyserowanym przez siebie „Zamachu stanu”. Zasłynął też z listu w 1976 r. do władz, w którym wzywał do obrony socjalizmu przed KOR, Michnikiem i Kuroniem.

23 października

---------------

1501 - Król Aleksander I Jagiellończyk zatwierdził unię mielnicką.

1793 - Kontrolowany przez Rosjan sejm w Grodnie ratyfikował II rozbiór Polski.

1817 - W Warszawie otwarto Instytut Głuchoniemych.

1843 - Urodził się Henryk Siemiradzki, malarz, autor obrazów o tematyce antycznej (m.in. „Pochodnie Nerona”) i kurtyny w Teatrze Juliusza Słowackiego w Krakowie.

1870 - W Rapperswilu powstało Muzeum Polskie. W 1927 r. jego zbiory przewieziono do Warszawy i tam większość z nich spłonęła podczas II wojny światowej. W 2022 r. placówka zawiesiła działalność, a jej siedziba została przejęta przez miejscowy samorząd.

1885 - Urodził się Jan Czochralski, chemik, twórca metody wzrostu kryształów, stanowiącej podstawę współczesnej elektroniki.

1923 - Urodził się Wiktor Sadecki, aktor, związany m.in. z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz Starym Teatrem; wystąpił w filmach „Wodzirej”, „Lata dwudzieste... lata trzydzieste...”, a także w serialach „Janosik”, „Królowa Bona” i „Chłopi”.

1927 - Urodził się Leszek Kołakowski, filozof, historyk filozofii, eseista; wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego; od 1970 r. na emigracji, profesor Uniwersytetu w Oksfordzie; autor m.in. dzieła „Główne nurty marksizmu.  Powstanie-rozwój-rozkład”.

1935 - W należących do Niemiec Gliwicach urodził się Egon Franke, zdobywca pierwszego w dziejach polskiej szermierki złotego medalu olimpijskiego (na igrzyskach w Tokio w 1964 r.), a wcześniej złotego medalu na mistrzostwach świata (w 1962 r. w drużynie w szabli).

1942 - Niemieckie władze okupacyjne wydały rozporządzenie o zmniejszeniu granic warszawskiego getta – po masowych deportacjach do obozu zagłady w Treblince zamieszkiwało je tylko ok. 60 tys. Żydów.

1943 - Na terenie ruin warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali około 300 mężczyzn przywiezionych z więzienia na Pawiaku.

1944 - W Lublinie utworzono Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.

1947 - Urodził się Kazimierz Deyna, jeden z najlepszych polskich piłkarzy, zawodnik Legii Warszawa (a wcześniej ŁKS Łódź), kapitan reprezentacji na mistrzostwach świata w 1974 r.

1956 – Od studenckiej manifestacji solidarności z „polskim październikiem” w Budapeszcie rozpoczęło się Powstanie Węgierskie – próba wywalczenia „socjalizmu z ludzką twarzą”, krwawo stłumiona przez wysłane z Moskwy wojska radzieckie.

1956 - W Warszawie utworzono Klub Inteligencji Katolickiej.

1966 - W Warszawie zmarł Franciszek Jóźwiak, jedna z czołowych osób w obozie władzy do 1956 r., członek Biura Politycznego KC PZPR i wicepremier, a wcześniej komendant główny Milicji Obywatelskiej. W 1956 r. należał do „natolińczyków” – frakcji popierającej Władysława Gomułkę, ale ten po zdobyciu władzy opowiedział się za „puławianami”, co Jóźwiak przypłacił zepchnięciem na tor boczny.

1971 - Sąd Wojewódzki w Warszawie wydał wyrok w ostatnim procesie podziemnej organizacji „Ruch”, której członkom zarzucono dążenie do „obalenia przemocą ustroju socjalistycznego”. Stefan Niesiołowski i Andrzej Czuma zostali skazani na 7 lat więzienia. Skazano też 4 inne osoby.

1993 - Zmarł Wacław Felczak, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, w czasie wojny organizator służby kurierów tatrzańskich i budapeszteńskiej bazy łączności władz Polski podziemnej z emigracyjnym rządem w Paryżu i Londynie.

1996 - Sejm RP umorzył postępowanie w sprawie pociągnięcia do odpowiedzialności konstytucyjnej i karnej osób decydujących o wprowadzeniu stanu wojennego (m.in. generałów Jaruzelskiego i Kiszczaka).

2005 - Odbyła się druga tura wyborów prezydenckich, w których Lech Kaczyński (54,04 proc.) pokonał Donalda Tuska (45,96 proc.).

2012 - W Żywcu zmarł Wilhelm Brasse, były więzień Auschwitz, fotograf, który wykonywał obozowe zdjęcia więźniów.

2015 - Zmarł Kazimierz Śliwa, w czasie II wojny światowej żołnierz armii Andersa, najmłodszy z cichociemnych przerzucony do okupowanej Polski (w 1944 r. miał 19 lat)

2019 - Zmarł Alfred Znamierowski, ceniony heraldyk, po wyjeździe na Zachód współpracownik Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki oraz paryskiej Kultury.

2022 – W wieku 108 lat w Warszawie zmarł Marian Fuks, żołnierz września 1939 r., historyk, muzykolog. Przez wiele lat pracował w Żydowskim Instytucie Historycznym (ŻIH), gdzie zajmował się historią Żydów w Warszawie, historią żydowskiej prasy, kultury, biografistyką oraz Holokaustem.

24 października

---------------

1558 - We Lwowie urodził się Szymon Szymonowic, poeta, organizator Akademii Zamojskiej.

1725 - Urodził się Rafał Józef Czerwiakowski, lekarz, filozof, uznany za ojca chirurgii polskiej.

1795 - Rosja, Prusy i Austria podpisały traktat III rozbioru Rzeczypospolitej.

1843 - Urodził się Henryk Siemiradzki, malarz, przedstawiciel akademizmu; jego obraz „Pochodnie Nerona” został nagrodzony złotym medalem na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1878 r.

1892 - W Krakowie urodził się Rafał Malczewski, malarz, literat.

1893 - Urodził się Merian Cooper, reżyser filmowy, scenarzysta; pilot, ppłk Wojska Polskiego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, organizator Eskadry Kościuszkowskiej.

1899 - W Warszawie urodził się Anatol Stern, poeta, prozaik, współtwórca polskiego futuryzmu.

1929 - Krach na giełdzie w Nowym Jorku - początek Wielkiego Kryzysu.

1934 - Prezydent Ignacy Mościcki podpisał rozporządzenie o utworzeniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

1934 - Urodził się biskup Tadeusz Pieronek, sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski (1993-1998); w latach 1998-2004 rektor Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie.

1935 - W Warszawie urodził się Marek Piwowski, reżyser, scenarzysta, aktor; twórca kultowej komedii „Rejs”, a także filmów „Przepraszam, czy tu biją?” i „Uprowadzenie Agaty”.

1936 – W Hiszpanii powstał walczący po stronie rządu republikańskiego (a przeciwko wspieranemu przez Hitlera generałowi Franco) Batalion im. Jarosława Dąbrowskiego.

1938 – Niemcy zaproponowały Polsce przystąpienie do Paktu Antykominternowskiego i gwarancję 25 lat pokoju w zamian za zgodę na budowę autostrady przez polskie Pomorze do Prus Wschodnich i anektowanie mającego status wolnego miasta Gdańska.

1942 - W odpowiedzi na egzekucję kilkudziesięciu więźniów Pawiaka Gwardia Ludowa dokonała zamachów bombowych na przeznaczone wyłącznie dla Niemców dwa lokale w Warszawie: Café Club na rogu Al. Jerozolimskich i Nowego Światu oraz restaurację Mitropa na Dworcu Głównym.

1945 - Weszła w życie Karta Narodów Zjednoczonych.

1946 – W Malinówce na Podkarpaciu zginął Antoni Żubryd, przez kilkanaście miesięcy dowódca oddziału partyzanckiego Narodowych Sił Zbrojnych. Zastrzelił go podstępnie jego towarzysz broni, jak się później okazało zwerbowany przez Urząd Bezpieczeństwa.

1947 - W Warszawie rozpoczął działalność Teatr Nowy.

1948 - W Łodzi urodził się Marek Siudym, aktor znany z Kabaretu Olgi Lipińskiej, a także ról w serialu „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy” oraz filmów „Miś” i „Ubu Król”.

1956 - W Warszawie na Placu Defilad odbył się wiec, którego kulminacyjnym momentem było wygłoszone do pół miliona osób przemówienie Władysława Gomułki.

1965 - Premiera serialu telewizyjnego „Wojna domowa” w reżyserii Jerzego Gruzy.

1980 - Sąd Wojewódzki w Warszawie zarejestrował NSZZ „Solidarność”.

1989 - Podczas wejścia na Lhotse (8516 m) nową drogą, przez niezdobytą wówczas południową ścianę, zginął Jerzy Kukuczka, alpinista, drugi człowiek na świecie, po Reinholdzie Messnerze, który zdobył Koronę Himalajów i Karakorum.

2017 - W wieku 100 lat zmarł w Londynie płk Zbigniew Makowiecki, ostatni kawalerzysta kampanii 1939 r., a później żołnierz dywizji gen. Stanisława Maczka.

2023 – W Krakowie zmarła Wanda Półtawska, lekarka, w czasie II wojny światowej więźniarka obozu Ravensbrück, współpracowniczka i przyjaciółka Jana Pawła II.

25 października

---------------

732 – Bitwa pod Poitiers, zwycięstwo Franków nad Arabami powstrzymało muzułmański podbój. Z tego powodu wydarzenie to uchodzi za jedno z kluczowych w dziejach Europy.

1415 – Bitwa pod Azincourt, jedno z największych angielskich zwycięstw nad Francją w wojnie stuletniej. 

1501 – Przywilej w Mielnie. Wybrany trzy tygodnie na króla Polski Aleksander Jagiellończyk nadał Senatowi prawo do podejmowania najważniejszych decyzji, także do wypowiedzenia królowi posłuszeństwa. Cztery lata później przywilej ten został unieważniony przez konstytucję Nihil Novi, która rozszerzała prawa szlachty.

1823 - W Krakowie ukończono budowę Kopca Kościuszki.

1825 – Urodził się Johann Strauss (syn), jeden z najsławniejszych kompozytorów XIX wieku, związany przede wszystkim z Wiedniem, ale koncertował także w Katowicach, gdzie się zatrzymał w drodze na występy w Petersburgu.  

1844 - Carska policja aresztowała księdza Piotra Ściegiennego, działacza niepodległościowego i chłopskiego, przygotowującego wybuch powstania; ksiądz skazany został na karę śmierci, zamienioną ostatecznie na 25 lat katorgi.

1850 – Władze carskie zniosły granicę celną między Kongresówką a Rosją, co przyspieszyło rozwój gospodarczy ziem polskich.

1853 – W Toruniu został odsłonięty pomnik Mikołaja Kopernika. Wzniesiono go z inicjatywy miejscowego, niemieckiego stowarzyszenia i częściowo z dotacji przyznanej przez króla Prus Fryderyka Wilhelma IV.

1853 - Na Podkarpaciu urodził się Adam Prażmowski, naukowiec, biolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, uznawany za jednego z twórców mikrobiologii; opisał m.in. budowę i rozwój laseczki wąglika.

1867 - Urodził się Józef Dowbor-Muśnicki, do 1917 r. oficer i generał w armii rosyjskiej, po wybuchu rewolucji lutowej organizator i dowódca I Korpusu Polskiego w Rosji, później dowódca powstania wielkopolskiego.

1899 - Otwarto linię kolejową Chabówka - Nowy Targ - Zakopane.

1901 - Urodził się Władysław Jan Grabski, pisarz, autor powieści historycznych. Syn premiera z czasów II RP. W młodości związał się z ruchem narodowym, potem katolickim. W latach 1945-1948 współpracował z władzami jako pełnomocnik rządu do spraw Ziem Odzyskanych.

1918 - Rada Regencyjna Królestwa Polskiego ustanowiła urząd szefa Sztabu Wojsk Polskich.

1918 - Wojciech Korfanty w trakcie przemówienia w Reichstagu zażądał przyłączenia do Polski (która w tym momencie jeszcze nie odzyskała niepodległości) należących do Niemiec części Pomorza i Śląska.

1919 - W Warszawie urodziła się Barbara Skarga, humanistka, filozofka, etyczka, historyczka filozofii. W czasie okupacji była łączniczką AK.

1921 - W Belwederze w Warszawie odbył się ślub Józefa Piłsudskiego z Aleksandrą Szczerbińską.

1924 - Do Warszawy ze Szwajcarii specjalnym pociągiem sprowadzono szczątki Henryka Sienkiewicza, jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy.

1932 - W Warszawie urodził się Jerzy Pawłowski, szablista, wielokrotny medalista igrzysk olimpijskich i mistrzostw świata. Od 1964 r. agent CIA. W 1976 r. skazany za szpiegostwo na 25 lat więzienia, ale wyszedł na wolność w 1985 r. w zamian za wypuszczenie przez Amerykanów szpiegującego dla Polski Mariana Zacharskiego.

1934 - W Niedobczycach koło Rybnika urodził się Damian Zimoń, biskup katowicki od 1985 r., arcybiskup metropolita katowicki w latach 1992-2011.

1942 - Niemcy wywieźli do obozu koncentracyjnego na Majdanku 1,8 tys. lubelskich Żydów.

1943 - W Sieradzu urodził się Zbigniew Lew-Starowicz, psychiatra, seksuolog, założyciel Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego.

1945 - Ze Sztokholmu do Gdyni powróciły internowane w czasie wojny trzy okręty podwodne: „Ryś”, „Sęp” i „Żbik” oraz żaglowiec „Dar Pomorza”.

1945 - Urodził się Romuald Szeremietiew, w PRL działacz opozycji, członek Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela i KPN, szef Polskiej Partii Niepodległościowej. W rządach Jana Olszewskiego i Jerzego Buzka wiceminister obrony narodowej.

1945 - W Warszawie urodził się Krzysztof Piesiewicz, prawnik, współautor scenariuszy do 17 filmów Krzysztofa Kieślowskiego (Za „Trzy kolory. Czerwony” nominowany do Oscara), w latach 1991-2011 senator. Wycofał się z polityki wobec oskarżeń o branie narkotyków. Został oczyszczony z wszystkich zarzutów.

1952 - Doświadczalna stacja telewizyjna Instytutu Łączności nadała w Warszawie pierwszy po II wojnie światowej polski program telewizyjny.

1971 - Sejm uchwalił zniesienie obowiązkowych dostaw zbóż, ziemniaków i zwierząt rzeźnych, wprowadzając w zamian podatek gruntowy.

1972 - Maciej Szczepański zastąpił Włodzimierza Sokorskiego na stanowisku przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji.

1987 – Działająca w podziemiu Tymczasowa Komisja Koordynacyjna i Tymczasowa Rada NSZZ „Solidarność” powołały jednolite kierownictwo Związku - Krajową Komisję Wykonawczą NSZZ „Solidarność”. Na jej czele stanął Lech Wałęsa.

2005 - Zmarła Mira Kubasińska, piosenkarka, legenda rocka i bluesa; wykonawczyni przebojów „Gdybyś kochał, hej” i „Na drugim brzegu tęczy”; sławę zdobyła w latach 60. i 70., występując z zespołem Breakout.

2010 - W Warszawie zmarł Andrzej Konic, reżyser, aktor filmowy i teatralny; reżyser seriali „Stawka większa niż życie”, „Czarne chmury”, „Pogranicze w ogniu” oraz wielu spektakli Teatru Telewizji.

2015 - W Warszawie zmarł Wojciech Fangor, malarz, rzeźbiarz i plakacista, jeden z najwybitniejszych polskich artystów XX w.; jako jedyny w historii polskiej sztuki miał indywidualną wystawę w nowojorskim Guggenheim Museum.

2015 - Prawo i Sprawiedliwość wygrało wybory parlamentarne, zdobywając 235 mandatów poselskich i 61 senackich, co pozwoliło tej partii na stworzenie samodzielnego (bez koalicjanta) rządu.

2016 – W Warszawie zmarł profesor Jerzy Szacki, jeden z najwybitniejszych polskich socjologów. Zajmował się historią polskiej myśli socjologicznej. W 2003 r. za syntezę „Historia myśli socjologicznej” otrzymał nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, która określana jest mianem polskiego Nobla naukowego. (PAP)

jkrz/ dki/