Michnik: najważniejsze, że mamy wolną i niepodległą Polskę

Michnik opowiada o kolejnych dekadach swojego życia: działalności politycznej i życiu prywatnym.

- Mój ojciec bardzo trzeźwo patrzył na rzeczywistość i nie miał sympatii do sowieckiego reżimu. Był przedwojennym komunistą i nie znosił Stalina, który wymordował całe kierownictwo Komunistycznej Partii Polski i rozwiązał partię. Ojciec przeżył, bo w tym czasie siedział w więzieniu za działalność komunistyczną. Wyszedł na wolność pozbawiony złudzeń wobec Sowietów. Po wojnie chciał wyemigrować do Ameryki ze strachu przed Stalinem, ale mama była w ciąży ze mną i powiedziała, że nigdzie nie wyjedzie – powiedział Michnik.

Były opozycjonista wspominał, że już jako młody człowiek uważał, że system polityczny PRL wymaga zmiany. Negatywnie oceniał walkę Władysława Gomułki, I sekretarza KC PZPR, z Kościołem katolickim. Według niego był to niepotrzebny i szkodliwy konflikt nie tylko z hierarchami, ale i z wielką częścią społeczeństwa.

- Polska jest w tym sensie katolicka, tak jak Rosja jest prawosławna, Turcja muzułmańska, Niemcy protestanckie, a Izrael judaistyczny. Nie można atakować czegoś, co jest tak głęboko zakorzenione w kulturze polskiej, w mentalności, w pamięci zbiorowej, jeżeli chce się żyć w normalnym, demokratycznym państwie – powiedział PAP.

Według redaktora naczelnego „Wyborczej” orędzie polskich biskupów do biskupów niemieckich z 1966 r., w którym zawarto zdanie: „Udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”, pokazało, że o sprawach Polaków i Niemców można mówić innym językiem.

- Dziś widzę to wyraźnie, ale wtedy należałem do tych, którzy tego nie dostrzegli. Powtarzałem dość głupie zdanie, że nareszcie obie strony, czyli prymas Stefan Wyszyński i Gomułka, są zadowolone, bo każdy z nich znalazł partnera na swoim poziomie. Dzisiaj wiem, że to było głupie, żałuję tego, ale tak było. Nie będę zakłamywał swojej biografii – zapewnił Michnik.

Jako 20-letni student historii Uniwersytetu Warszawskiego Michnik zorganizował wykład filozofa Leszka Kołakowskiego o zawiedzionych nadziejach związanych z demokratyzacją zatrzymaną po odwilży politycznej 1956 r. Po tym wykładzie Kołakowski został wyrzucony z PZPR, a w ślad za nim wielu intelektualistów, którzy protestowali przeciwko decyzji kierownictwa partii.

- To było dla mnie ważne, bo chociaż działo się w mikroskopijnym świecie literatów i naukowców, to panowało przekonanie, że bycie w mniejszości nie jest niczym złym, jeśli walczy się o słuszną sprawę. Wiedzieliśmy, że system się od tego nie zmieni, ale coś jednak drgnie: ludzie zaczną mieć inną wrażliwość, podniesie się poprzeczka namysłu i odwagi, pasywność zostanie przełamana – opowiadał Michnik.

Michnik opisał swoje spotkania z Jerzym Giedroyciem, redaktorem naczelnym paryskiej „Kultury”. Giedroyc uświadomił nastoletniemu Michnikowi odrębność Ukraińców od Rosjan. Zainspirował go także do nieustępliwości w ważnych dla siebie sprawach.

- Opowiadał mi o niepodległej Ukrainie i o tym, że Kijów to ukraińskie miasto. Dla mnie to brzmiało jak bajka o żelaznym wilku, bo wszyscy uważali, że to jest Rosja. Po tym widać przenikliwość Giedroycia, jego mądrość i wyobraźnię polityczną. Pokazał mi, że jeśli uważa się jakąś sprawę za słuszną, to należy iść pod prąd, żeby ją dopiąć. Najpierw cię będą za to wyzywać i hejtować, a później szanować – właśnie dlatego, że zrobiłeś to wbrew powszechnemu odczuciu. Giedroyc uznał, że Wilno i Lwów należą się Litwinom i Ukraińcom. I że Polacy tam już nigdy nie wrócą. Emigracyjni czytelnicy wymawiali mu za to prenumeraty, ale pismo przetrwało — powiedział Michnik.

Odniósł się do lustracji i dekomunizacji – tematów, które były silnie obecne w polskiej debacie publicznej po 1989 r.

- Uważałem, że to dzieli Polaków wedle fałszywych kryteriów. Że nas powinien dzielić stosunek do przyszłości, a nie do przeszłości. Uważałem, że po stronie postkomunistycznej jest bardzo wielu ludzi, którzy mogą wiele dobrych rzeczy dla Polski zrobić: Marek Belka, Dariusz Rosati, Marek Borowski, Krzysztof Janik i tak dalej. Ci ludzie byli bardzo różni, ale chcieli ulokować się w demokracji. I należało im rzucić linę, a nie stygmatyzować i dyskryminować, choćby moralnie. Temu byłem przeciwny — mówił.

Michnik często w wyborach prezydenckich popierał kandydata, który przegrał: w 1990 r. Tadeusza Mazowieckiego, w 1995 – Jacka Kuronia, a w 2015 – Bronisława Komorowskiego. - Ale demokracja nie polega na tym, że mają wygrywać ci, na których ja głosuję. Decyduje polska opinia publiczna, a ja jestem tylko elementem tej opinii. Mniejszościowym. Trudno, nie zawsze się wygrywa – przyznał.

Powiedział, że zwycięstwo Aleksandra Kwaśniewskiego w wyborach prezydenckich w 1995 r. nie było dla niego zaskoczeniem. - Dla mnie nie, ale to wynikało z tego, że poznałem Kwaśniewskiego przy Okrągłym Stole i wiedziałem, że jest to człowiek, który nie chce powrotu do dyktatury i rządów monopartii, lecz chce tak przeformułować swoją formację, że znajdzie się dla niej miejsce w demokratycznej Polsce – powiedział.

Już jako nastolatek był współzałożycielem Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności, który został rozwiązany przez władzę z powodów politycznych. Pytany, czy dziś należało zakładać podobne kluby, by dyskutować już nie o socjalizmie, ale o demokracji i kapitalizmie, odpowiedział twierdząco. - Zawsze trzeba władzy patrzeć na ręce. Dziś prezydent mi się nie podoba, często rządy mi się nie podobają, ale najważniejsze, że mamy wolną i niepodległą Polskę. Teraz musimy dla niej pracować. Ja już nie zdążę, ale wy jeszcze macie czas – powiedział redaktor naczelny „Wyborczej”.

Michnik mówił też o swoich korzeniach. Jego ojciec Ozjasz Szechter był członkiem KPP, a przyrodni, starszy o 17 lat brat Stefan Michnik w Wojskowym Sądzie Rejonowym „jako asesor stołecznego sądu odegrał najwyżej drugorzędną rolę w funkcjonowaniu tej jednostki” (Patryk Pleskot, „Twarze Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie 1946-1955”, Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa 2022, s. 193).

- Gomułka w 1968 roku w Sali Kongresowej ogłosił całemu światu moje pochodzenie żydowskie i w związku z tym nigdy nie musiałem się z tego tłumaczyć. Zawsze wiedziałem, kim jestem. Zawsze wiedziałem, kim jest mój ojciec. I bardzo mu byłem wdzięczny za to, czego mnie nauczył swoim sposobem życia: szacunku dla różnorodności, dla pluralizmu, dla demokracji. I że czasami trzeba iść pod prąd – powiedział Michnik.

Zapytany o to, jak należy przeciwdziałać wzrostowi tendencji antyliberalnych na świecie, odparł: - Każdy musi odpowiedzieć sobie na to pytanie sam, a nie pytać, co inni mają robić. Wiem, że mam pilnować, żeby linia „Wyborczej” była po dobrej stronie, żeby pisać to, co w naszym uczciwym przekonaniu jest prawdą. Wiemy, że nie jesteśmy bezwzględnymi posiadaczami prawdy i że możemy się mylić – to jasne. Ale jedno jest pewne: nie będziemy kłamać. Nie będziemy opowiadać się po stronie siły, dlatego że jest siłą. A wszystkie inne pytania i odpowiedzi są w Biblii. Wiadomo, co jest dobre, a co złe, chociaż możemy się mylić w ocenie tego. Ja się myliłem w życiu nie raz. Dobijam do kresu swoich dni i kiedy zaglądam w głąb mojego życia, widzę, że popełniałem błędy, ale nigdy nie żałuję moich decyzji podjętych, kiedy byłem w mniejszości, które uważałem za słuszne. Żałuję tych decyzji, których uniknąłem, źle rozumianego realizmu politycznego – powiedział Michnik.

Adam Michnik jest współzałożycielem i redaktorem naczelnym „Gazety Wyborczej”. W PRL był wielokrotnie zatrzymywany, więziony i szykanowany, a w stanie wojennym internowany. Od lat 60. był jednym z czołowych organizatorów demokratycznej opozycji, m.in. jako uczestnik protestów w 1968 r., członek Komitetu Obrony Robotników, doradca NSZZ „Solidarność”. Wielokrotnie zatrzymywany, aresztowany i więziony, w stanie wojennym internowany. Negocjator strony opozycyjnej podczas obrad Okrągłego Stołu. Po 1989 r. poseł na Sejm. Za swoją działalność publiczną otrzymał wiele nagród i odznaczeń m.in. w Polsce, na Węgrzech, w Niemczech, Francji, Ukrainie, Czechach i Słowacji. W 2010 r. został odznaczony Orderem Orła Białego – najwyższym odznaczeniem państwowym Rzeczypospolitej Polskiej. Autor wielu książek, m.in. „Kościół, lewica, dialog”, „Cienie zapomnianych przodków” czy „Z dziejów honoru w Polsce. Wypisy więzienne”. (PAP)

Cały wywiad opublikujemy o godz. 6.40.

irk/ jkrz/ miś/