Prof. UJ Małgorzata Michel: po latach zaniedbań wytaczamy przeciw młodym ludziom ciężkie działa (wywiad)

Dr hab. Małgorzata Michel, prof. UJ, jest pedagożką resocjalizacyjną w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego, mediatorką i streetworkerką, która koordynuje grupę badawczą „Pedagogie młodzieżowego radykalizmu” w Behaviour in Crisis Lab UJ. PAP rozmawiała z nią o radykalizacji nastolatków, bezradności dorosłych i o tym, dlaczego policyjne patrole przy szkołach nie rozwiążą problemu.

PAP: Po kolejnych atakach młodych ludzi i zatrzymaniach nastolatków podejrzewanych o przygotowywanie zamachów słyszymy o naśladownictwie i zarażeniu społecznym. To wystarczające wyjaśnienie?

Prof. Małgorzata Michel: Jestem sceptyczna wobec bezrefleksyjnego powtarzania takich haseł. Jako badaczka zapytałabym: kto kogo naśladuje, skąd czerpie wzorce i gdzie jest ich geneza? To nie jest tak, że jeden nastolatek wyskoczył z nożem, a drugi go zobaczył i zrobił to samo. Nastolatki nie są bezrefleksyjne: mają określony poziom rozwoju poznawczego i w większości przypadków zdają sobie sprawę z tego, co robią.

Byłabym skłonna przyjąć, że dziecko nagrywające rolkę, w której wymachuje nożem i komuś grozi, robi to dla zasięgów. Natomiast przygotowanie i popełnienie czynu to coś innego. Mówimy o procesie radykalizacji: człowiek przechodzi przez kolejne etapy, aż świadomie i w sposób zaplanowany postanawia dokonać określonego czynu związanego z wykluczeniem kogoś - czasami dosłownym i fizycznym. Jeśli chcemy zrozumieć problem, nie zatrzymujmy się na słowie „naśladownictwo”.

PAP: Co uruchamia ten proces?

M.M.: Zacznijmy od wieku. Dojrzewanie jest okresem szukania tożsamości, budowania siebie od nowa, kwestionowania wartości przekazanych przez rodziców i innych znaczących dorosłych. Człowiek buntuje się, próbuje stworzyć własny system wartości. Do tego dochodzi budowanie tożsamości płciowej. W sytuacjach, o których rozmawiamy, w przeważającej większości mamy do czynienia z chłopcami i młodymi mężczyznami.

Na naturalny kryzys dojrzewania mogą się nakładać kryzys tożsamości męskiej i trudna sytuacja rodzinna czy życiowa. Z badań mojego zespołu wynika, że istotne są skrajna samotność i bardzo niska samoocena. Młody człowiek szuka sposobu, żeby poprawić swoją sytuację i jeżeli trafi na sprzyjający radykalizacji grunt, na przykład określoną grupę w internecie, zazwyczaj związaną z manosferą lub incelosferą, może przejąć jej ideologię i zacząć planować radykalne rozwiązanie swojego problemu.

PAP: Co to za grupy i co młody chłopak tam znajduje?

M.M.: Mówię tutaj o zradykalizowanych, antykobiecych, zideologizowanych męskich przestrzeniach. Zagubionemu chłopcu ktoś oferuje odpowiedź na pytanie, jak być mężczyzną i jak żyć. Może go namawiać czy prowokować do planowania skrajnych, teatralnych, czyli nagranych i tworzących swoisty spektakl zachowań. Ich celem jest zaistnienie: „pokażę światu, że jestem”. Ale także zniszczenie konkretnej osoby lub grupy.

W tych środowiskach stawia się chłopcom za wzór mężczyzn o określonym wyglądzie. Chłopcy mierzą sobie odległość ucha od nosa, sprawdzają kształt szczęki, porównują się z narzuconym wzorcem. Mnie to przywodzi na myśl najgorsze nazistowskie praktyki mierzenia i klasyfikowania ludzi, a oni uczą się w ten sposób oceniać samych siebie.

PAP: Kto ich namawia? Kto siedzi po drugiej stronie ekranu?

M.M.: Niekoniecznie żywy człowiek. Administratorzy takich kanałów potrafią mieć bardzo dobre przygotowanie informatyczne i projektować boty. Młody chłopak może więc rozmawiać z botem zaprogramowanym przez dorosłego, sfrustrowanego, niezrealizowanego — powiem brzydko — płciowo mężczyznę. Na to nakłada się ideologia, która także w Polsce ma konotacje polityczne.

PAP: Dlaczego jednak teraz tak mocno zobaczyliśmy ten problem w Polsce?

M.M.: Od kilku lat przewidywaliśmy, że takie sytuacje mogą się wydarzyć. Obserwowaliśmy je w innych krajach Europy, wcześniej w Stanach Zjednoczonych.

Kiedy porównuję opisy polskich przypadków z wynikami badań np. uniwersytetu w Syracuse wraz z FBI i profilowania sprawców dotyczącymi sprawców ataków w amerykańskich szkołach, widzę podobne elementy: nastoletni chłopiec, kryzys dojrzewania i męskiej tożsamości, skomplikowana sytuacja rodzinna, izolacja rówieśnicza.

I bardzo ważna rzecz: planowanie. Chce, żeby świat o nim usłyszał, żeby miał swoje przysłowiowe pięć minut, a jednocześnie chce się zemścić na osobach, które w jego przekonaniu wyrządziły mu krzywdę. Przyjmuje zaproponowaną ideologię i mówi: „teraz pokażę światu, do czego jestem zdolny”. Różni się natomiast dostępne narzędzie. W Stanach Zjednoczonych jest to broń palna, u nas choćby nóż czy maczeta.

PAP: Znów rozmawiamy o internecie, brutalnych grach i treściach. Dorośli obudzili się, dopiero kiedy polała się prawdziwa krew?

M.M.: Rozmawia pani z profesorką, która od kilku dni jest totalnie sfrustrowana i wściekła. Dużo wcześniej mogliśmy bardzo dużo zrobić, a rozlew krwi jest czubkiem piramidy: już wcześniej wiele złych rzeczy się działo i były tego sygnały.

A teraz mamy do czynienia z chorą grą,  w tym  politycznymi rozgrywkami, każdy jest ekspertem, a eksperci oceniają ekspertów. To wszystko zaciemnia pracę naukowców, ale, niestety, u nas nie korzysta się z wyników naszych badań.

Internet jest wygodnym tematem zastępczym. W trudnej sytuacji szuka się winnego i teraz tym winnym jest internet. Ale młody człowiek trafia tam już z pewnymi problemami, wszak te dzieci nie weszły w kryzys z dnia na dzień. Były w nim tygodniami, może miesiącami. Pytam więc: kto wcześniej zauważył, co się z nimi dzieje? Kto zareagował?

PAP: Odpowiedź zwykle brzmi: potrzebujemy psychologa i pedagoga w każdej szkole. Tyle odkąd pamiętam zapowiedź „bo pójdziesz do pedagoga” było groźbą, a nie obietnicą wsparcia.

M.M.: Bo reagujemy, kiedy dziecko już ma problem, i straszymy je dorosłymi. A my mamy być mądrymi, odpowiedzialnymi osobami w jego życiu, nie interwencyjnymi straszakami. Młody człowiek ma u nas znaleźć realne, konkretne wsparcie oparte na wiedzy, a nie na czyimś widzimisię.

Nie wystarczy, że wielki ekspert wystąpi w telewizji i powie, że dzieci trzeba kochać i słuchać. Ja to nazywam „lukrowaniem Korczakiem”. Oczywiście, że trzeba je kochać i słuchać, wszyscy o tym wiemy. Ale mamy do czynienia z konkretnym procesem, który ma swoją nazwę i jest przebadany. Potrzebujemy wiedzy, jak go rozpoznawać i co robić.

PAP: Kto powinien pierwszy podać rękę młodemu człowiekowi, kiedy zauważy, że coś niepokojącego się z nim dzieje?

M.M.: Są trzy kręgi dorosłych: rodzice i bliscy, personel szkoły oraz sąsiedzi. Jeżeli rodzina z różnych powodów nie wypełnia zadań opiekuńczych i wychowawczych, powinien zareagować ktoś ze szkoły lub sąsiedztwa. Jeśli nie reaguje nikt, nastolatek zostaje kompletnie pogubiony.

Wyobraźmy sobie człowieka w urządzeniu, gdzie może doświadczyć stanu nieważkości - tak może się czuć zostawiony sam sobie nastolatek. Ma kombinezon, jest mu cieplutko, rodzice zapewnili wszystkie dobra materialne. Ale kiedy zaczyna się bać, nie ma nikogo, kto poda mu rękę i go stamtąd wyciągnie.

Wtedy znajduje grupę w internecie, której członkowie przedstawiają się jako prawdziwi mężczyźni i powiedzą mu, jak żyć, podadzą rękę. I on się tego chwyta, bo ktoś wreszcie daje mu oparcie.

PAP: Teraz mamy policjantów przy szkołach, zamykanie placówek. W Stanach Zjednoczonych są wykrywacze metalu i przezroczyste plecaki. Powinniśmy się zabunkrować?

M.M.: Takie zabezpieczenia mogą być jednym z elementów ochrony, ale nie załatwią sprawy. Rozmawiam z nastolatkami i słyszę: „dorośli idą z nami na wojnę”, „wypuszczają na nas policję”, „nie ufają nam”. I faktycznie, po latach zaniedbań w swojej bezradności wytaczamy przeciw młodym ludziom ciężkie działa.

Jestem z Krakowa — miasta noży i maczet. Od lat mówimy, co trzeba zrobić w krakowskich szkołach. Myśli pani, że ktoś się tym przejął? Nie. Nikt. Cały Kraków jest oblepiony wlepkami ze słowami „mordercy”, „terroryści”. I nikt na to nie reaguje: ani policja, ani decydenci, ani dyrektorzy szkół. Kompletnie nikt. Młodzi ludzie przychodzą z kastetami, gazem, maczetami i pałkami teleskopowymi. Do szkół, ba, nawet do ośrodków kuratorskich i placówek wsparcia dziennego. Proszę mi wierzyć: wiem to od kuratorów, także moich byłych studentów,  sama też widziałam, co kryją ich torby sportowe.

Kiedy reaguję, słyszę, że przesadzam, jestem przeteoretyzowana, bo pracuję na uniwersytecie. Raz usłyszałam, że naoglądałam się filmów meksykańskich, skoro mówię o gangach młodzieżowych, bo przecież w Polsce gangów nie ma. Są, proszę mi wierzyć. Od lat ostrzegaliśmy: proces radykalizacji postępuje, obudzimy się, jak już będzie za późno. No i tak się stało. Teraz wypuszcza się na młodzież policję. Brawo.

PAP: Służby udaremniają ataki, co nie jest bez znaczenia.

M.M.: Oczywiście, proszę mi tylko powiedzieć, jak długo policja będzie w stanie utrzymywać ten „poligon” pod szkołami? A kilka akcji nie zastąpi systemowych, zaplanowanych działań opartych na wynikach badań. Nie jesteśmy w stanie kontrolować całej sieci; mamy problem nawet z tym, co dzieje się w realnej  rzeczywistości.

Musi działać również kontrola nieformalna: rodzina, szkoła, sąsiedztwo. Kiedy widzę coś niepokojącego, reaguję, nawet jeśli młody człowiek uzna, że to „boomerskie”. Mogę mu powiedzieć: „nie podoba mi się, jak się zachowujesz, niepokoi mnie to”. Nastolatek może się pogubić, ale dorosły ma stać nogami na ziemi. Nas, dorosłych, nic w tej sytuacji nie usprawiedliwia.

PAP: Zwróciłam niedawno uwagę chłopcu, który w sklepie celowo wpadał na ludzi. Jego mama mnie ochrzaniła: „to nie pani dziecko”.

M.M.: Dobrze pani zrobiła, to jest odpowiedzialność za wspólną przestrzeń. Jesteśmy pierwsi do samosądów, kiedy dojdzie do tragedii, natomiast kiedy wcześniej dzieje się coś niepokojącego, udajemy, że tego nie widzimy, bo „to nie moja sprawa”.

Staliśmy się anonimowi, zamknięci na siebie. Mijam ludzi na klatce schodowej i nawet nie wiem, czy to moi sąsiedzi. Kiedy stoję z sąsiadką w szlafroku na pogaduszkach, inni dziwnie na nas patrzą, choć dawniej to było zwyczajne. Ta anonimowość oznacza również, że nie reagujemy, kiedy coś dzieje się z dzieckiem za ścianą.

PAP: Czy po zrobieniu „poligonu” wokół szkół możemy przynajmniej liczyć na spokój?

M.M.: Pozornie. Kiedy zabezpieczamy jakiś fragment przestrzeni, takie zjawiska mogą przenosić się tam, gdzie kontroli nie ma. Nie znikają od dotknięcia czarodziejskiej różdżki. Premier ugasił polityczny pożar, ale to nie oznacza, że pomogliśmy młodzieży i zlikwidowaliśmy problem.

Rozmawiała Mira Suchodolska (PAP)

mir/ akar/