Skąd się wzięli „neo-sędziowie” (analiza)

Sejm kończy pracę nad tzw. ustawą praworządnościową, mającą na celu uporządkowanie statusu sędziów, według koalicji rządzącej i części środowiska prawniczego, „nieprawidłowo powołanych”, czyli tzw. neo-sędziów. W czwartek późnym wieczorem zaplanowane jest drugie czytanie ustawy. Głosowanie jednak odbędzie się prawdopodobnie dopiero na następnym posiedzeniu Sejmu.

Dzielący polski wymiar sprawiedliwości problem tzw. neo-sędziów powstał w wyniku uchwalenia w końcu 2017 roku ustaw zmieniających polskie sądownictwo. W lipcu tamtego roku dwie z trzech ustaw - o Krajowej Radzie Sądownictwa i o Sądzie Najwyższym - zawetował prezydent Andrzej Duda, który następnie przesłał do Sejmu własne projekty, uchwalone w grudniu 2017 roku.

Kluczowa z punktu widzenia problemu tzw. neosędziów była ustawa o KRS, a zawłaszcza zawarty tam przepis, że sędziowskich członków KRS wybierają nie jak wcześniej sami sędziowie, ale Sejm. 

Krajowa Rada Sądownictwa istnieje od 1989 r. i ma wyłaniać kandydatów na sędziów, którym nominacje sędziowskie wręcza prezydent. Rada składa się z sędziów — w tym 15 wybieranych oraz Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego — a także z polityków: czterech posłów wybieranych przez Sejm, dwóch senatorów wybieranych przez Senat, ministra sprawiedliwości oraz przedstawiciela prezydenta.

Ustawa, której projekt złożył prezydent Duda, nieco zmieniała zapisy ustawy zawetowanej przez niego w lecie 2017 - wprowadzała m.in. zasadę, że kandydatów na sędziowskich członków KRS mogą rekomendować wszystkie kluby parlamentarne, a sędziów-członków KRS Sejm wybiera większością 3/5 (dopiero jak się nie uda wybrać, to większością bezwzględną). Nie zmieniała jednak istoty systemowej modyfikacji - że sędziów do KRS mieli wybierać posłowie.

Ówczesna opozycja argumentowała, że przepis ten jest niezgodny z konstytucją i zarzucała rządzącemu PiS, że zmiana ma służyć politycznemu podporządkowaniu sędziów rządzącej partii, a więc jest zamachem na niezawisłość sędziowską i trójpodział władzy. KRS jest bowiem gremium, które ma kluczowy wpływ na nominacje sędziowskie - rekomenduje prezydentowi kandydatów na sędziów różnych szczebli. Przedstawiciele rządzącego PiS odpowiadali, że w konstytucji nie jest wprost napisane, iż sędziowskich członków KRS wybierają sami sędziowie.  

W Konstytucji z 1997 r. przepisy dotyczące wyboru członków KRS nie są w pełni precyzyjne. Artykuł 187 wprost wskazuje, że członków KRS spośród parlamentarzystów wybierają Sejm i Senat, a także stanowi jedynie, że 15 sędziowskich członków KRS wybiera się „spośród sędziów”, nie precyzując jednak, kto dokonuje tego wyboru.

Opozycja z czasów rządów PiS powoływała się jednak na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 2007 roku. TK dokonał wtedy wykładni art. 187 i sprecyzował, że sędziowie-członkowie KRS powinni być wybierani przez samych sędziów. Rządzący z PiS wskazywali na kolejne orzeczenie TK. W 2017 oraz 2019 roku Trybunał wydał kolejne orzeczenie w tej sprawie, dopuszczające wybór sędziów-członków KRS przez inne gremia.

Na to z kolei ówczesna opozycja, a obecnie rządzący, odpowiadali, że w składzie TK wydającego te późniejsze orzeczenia byli „sędziowie-dublerzy” (czyli wybrani w 2015 r. na miejsce już wybranych sędziów). Podobne stanowisko przyjęły później Sąd Najwyższy, a także w kilku orzeczeniach TSUE i ETPCz. Orzeczenia te wyrażały wątpliwości wobec niezawisłości sędziów rekomendowanych przez KRS ukształtowaną na mocy przepisów z 2017 r.

Niemniej na podstawie ustawy z 2017 roku - w czasach rządów PiS - 15 sędziów-członków KRS dwukrotnie wybranych zostało przez sejmową większość. Tak została powołana KRS w 2018 r. (przy okazji skrócono kadencję niektórych ówczesnych członków Rady, m.in. obecnego ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka, co też zostało uznane za naruszenie konstytucji), a następnie w 2022 r. W drugim przypadku ówczesne kluby opozycyjne nie skorzystały z prawa delegowania „swoich” sędziów do KRS, cztery lata wcześniej zrobił to tylko klub Kukiz'15.

Po wyborach w 2023 r. nowa większość parlamentarna przyjęła uchwałę, kwestionującą prawomocność działającej od 2018 roku KRS. Nazywana ona była konsekwentnie „neo-KRS”, zaś wszyscy sędziowie, którzy po 2018 r. zostali mianowani przez prezydenta na jej wniosek określano jako „neo-sędziów”.

Obecna opozycja oraz prezydenci Duda i Karol Nawrocki twierdzili, że nie istnieją wiążące z punktu widzenia prawa przepisy, które pozwalałyby kwestionować sędziów nominowanych przez prezydenta po 2018 r. Przekonywali, że stanowiska europejskich trybunałów nie są bezpośrednim źródłem polskiego prawa, natomiast uchwały Sejmu, a nawet stanowiska Sądu Najwyższego, mają rangę niższą niż ustawy.

Cała sytuacja jest jednak źródłem głębokiego kryzysu w polskim sądownictwie, ponieważ sędziów powołanych po 2018 roku są już tysiące. Dodatkowo część sędziów zaczęła kwestionować orzeczenia innych oraz wnioskować o wyłączanie ich ze składów, powołując się na to, że są oni „neo-sędziami”.

Próbę rozwiązania problemu podjął już poprzedni minister sprawiedliwości w rządzie Donalda Tuska Adam Bodnar, który w 2024 r. przygotował projekt ustawy o KRS, przywracający wybór sędziowskich członków Rady przez samych sędziów. Pierwotnie, w projekcie przyjętym przez Sejm był przepis, że bierne prawo wyborcze do KRS nie przysługuje tzw. neo-sędziom.

W toku ówczesnych prac parlamentarnych nad tą ustawą Bodnar zaproponował jednak kompromis, który miał umożliwić podpisanie ustawy przez prezydenta Andrzeja Dudę. Po konsultacjach z otoczeniem Dudy Bodnar zgłosił w Senacie poprawkę, dającą bierne prawo wyborcze do KRS wszystkim sędziom, a więc także tzw. neo-sędziom. Poprawkę tę przyjął wówczas Senat, ale prezydent Duda w międzyczasie zaczął sugerować, że i tak ustawy nie podpisze, bo zawiera ona również inne niekonstytucyjne przepisy, m.in. bezprawnie skraca kadencję KRS. W efekcie większość rządowa zrezygnowała z próby porozumienia się z prezydentem, w Sejmie poprawkę Bodnara odrzucono, zaś Duda skierował ustawę o KRS do Trybunału Konstytucyjnego, który uznał ją za niezgodną z ustawą zasadniczą.

W styczniu 2026 roku Sejm uchwalił kolejną ustawę o KRS, przygotowaną z inicjatywy Waldemara Żurka. Zakładającą, że sędziowskich członków KRS wybieraliby w wyborach powszechnych wszyscy sędziowie. Prawo wyboru do rady ustawa przyznawała jedynie sędziom z co najmniej 10-letnim stażem, czyli mianowanym przed 2016 r. Wykluczało to z grona osób, które mogą zostać wybrane do KRS, neo-sędziów. Prezydent Karol Nawrocki w lutym br. zawetował jednak tę ustawę.

W efekcie Krajową Radę Sądownictwa na kolejną kadencję 2026-30 obecny Sejm wybrał w połowie maja br. znów na podstawie ustawy z 2017 roku. Z tą różnicą, że sędziowscy kandydaci do Rady zostali wcześniej posłom zarekomendowani przez samych sędziów w ramach środowiskowych konsultacji. Niemniej zastosowano się do wszystkich przepisów ustawy - do KRS zostali wybrani też sędziowie, rekomendowani przez kluby opozycyjne - były wiceszef MS Łukasz Piebiak jako przedstawiciel PiS i Łukasz Zawadzki poparty przez Konfederację.

Przedstawiciele opozycji wskazują, że stosując wykładnię prawa obecnie rządzących, gdy byli przed 2023 rokiem opozycją, wybrana w tym roku Krajowa Rada Sądownictwa to nadal „neo-KRS”, z kolei ewentualnie powołani na jej wniosek sędziowie będą wciąż „neo-sędziami”.

Rządzący odpowiadają, że musieli wybrać KRS zgodnie z obowiązującym prawem, zaś sytuacja Rady jest inna niż w latach 2018-26, bo wybranych do niej sędziów rekomendowały same środowiska sędziowskie. 

Piotr Śmiłowicz (PAP)

pś/ mja/ mro/