Kalendarz rocznic od 17 do 23 sierpnia

17 sierpnia

-----------

995 – Rozpoczęła się wyprawa zbrojna cesarza Ottona III i księcia Bolesława Chrobrego przeciwko Wieletom.

1612 – W Łubniach na Ukrainie urodził się książę Jeremi Wiśniowiecki, wojewoda ruski, dowódca wojsk koronnych, dążący do krwawego stłumienia powstania Chmielnickiego; jego postać uwiecznił w powieści „Ogniem i mieczem” Henryk Sienkiewicz.

1629 – W Olesku urodził się przyszły król Polski Jan III Sobieski.

1649 – Powstanie Chmielnickiego: Podpisano ugodę zborowską pomiędzy Rzeczpospolitą i Kozakami, nadającą Kozakom wiele przywilejów; m.in. do 40 tys. podniesiony został rejestr kozacki, a Bohdan Chmielnicki otrzymał tytuł hetmana wojska zaporoskiego.

1768 – Konfederacja barska: wojska rosyjskie zdobyły Kraków.

1786 – W Poczdamie zmarł Fryderyk II Wielki, król pruski, jeden z inicjatorów I rozbioru Polski.

1831 – Powstanie listopadowe: powstał rząd Jana Stefana Krukowieckiego.

1877 – Urodził się Artur Śliwiński, polityk i publicysta blisko związany z Józefem Piłsudskim od czasów wspólnej działalności w PPS-Frakcji Rewolucyjnej; premier RP (1922), senator (1935-1938); dyrektor Polskiego Banku Komunalnego (1932-1939).

1879 – W Warszawie urodził się Samuel Goldwyn, amerykański producent filmowy, współzałożyciel wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer.

1886 – W Krakowie urodził się Stefan Bryła, inżynier, pionier spawalnictwa w budownictwie; autor m.in. konstrukcji pierwszego na świecie mostu drogowego spawanego na rzece Słudwi koło Łowicza oraz wieżowca Prudential w Warszawie.

1896 – W Dmytrowie na Podolu urodził się Józef Wittlin, poeta, prozaik, eseista i tłumacz.

1907 – W Przeworsku urodził się Zygmunt Mycielski, kompozytor, krytyk muzyczny.

1920 – „Polskie Termopile” – w trakcie wojny polsko-bolszewickiej pod Zadwórzem niedaleko Lwowa ochotniczy batalion dowodzony przez kpt. Bolesława Zajączkowskiego stoczył heroiczną walkę z przeważającymi siłami 1. Armii Konnej Siemiona Budionnego.

1920 – W Katowicach w trakcie zamieszek ulicznych został zamordowany Andrzej Mielęcki, lekarz rodem z Wielkopolski, założyciel polskich towarzystw i organizacji na Śląsku; w 1920 r. członek Polskiej Komisji Plebiscytowej na Górnym Śląsku.

1932 – Otwarto port lotniczy Wilno-Porubanek.

1939 – W Warszawie zmarł Wojciech Korfanty, jako polski komisarz plebiscytowy i dyktator III powstania śląskiego przyczynił się do przyłączenia części Górnego Śląska do Polski, z powodu konfliktu z sanacją w 1930 r. został uwięziony w twierdzy brzeskiej, a potem zmuszony do emigracji. Ponownie uwięziony zaraz po powrocie do kraju.

1940 – Niemcy zniszczyli Pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie.

1940 – W Warszawie urodziła się Zofia Romaszewska, fizyk, działaczka opozycji antykomunistycznej, kierownik Biura Interwencyjnego Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”; w stanie wojennym organizowała podziemne Radio „Solidarność”.

1944 – W Warszawie zmarł Franciszek Brodniewicz, aktor, gwiazdor polskiego kina międzywojennego; wystąpił m.in. w filmach „Śluby ułańskie”, „Pan Twardowski”, „Ułan Księcia Józefa”, „Trędowata”, „Wrzos”, „Doktor Murek”, „Ordynat Michorowski”.

1946 – W Gdańsku urodził się Eugeniusz Priwieziencew, aktor, reżyser, dramaturg; wystąpił w filmach „Barwy ochronne”, „Imperatyw”, „Miś”, „Piraci”, „Pociąg do Hollywood”, „Kolejność uczuć” oraz w serialu „Złotopolscy”.

1953 – Aresztowanie 116 osób związanych ze Zrzeszeniem „Wolność i Niezawisłość”.

1953 – Urodziła się Małgorzata Potocka, aktorka, reżyserka, producentka filmowa; wystąpiła m.in. w filmach „Hubal”, „Niespotykanie spokojny człowiek”, a także w serialu „Matki, żony i kochanki”.

1979 – Wizytę w Polsce rozpoczął kanclerz RFN Helmut Schmidt.

1980 – W Stoczni Gdańskiej odprawiono niedzielną mszę, po której przed bramą stoczni, gdzie w grudniu 1970 r. strzelano do robotników, postawiono krzyż.

1981 – We Wrocławiu zmarł prof. Władysław Czapliński, historyk, badacz dziejów Polski i państw skandynawskich w epoce nowożytnej.

1988 – Rozpoczął się strajk w Porcie Szczecińskim, następnego dnia powstał tam Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

1989 – Lech Wałęsa wspólnie z liderami Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego przekazał prezydentowi Wojciechowi Jaruzelskiemu informację o zawiązaniu koalicji „Solidarności” z ZSL i SD, zgłaszając jednocześnie kandydaturę Tadeusza Mazowieckiego na stanowisko premiera.

1989 – Sejm powołał Komisję Nadzwyczajną do Zbadania Działalności MSW pod przewodnictwem posła Jana Rokity. Jej głównym celem było ustalenie okoliczności zbrodni popełnianych przez funkcjonariuszy MSW w czasie stanu wojennego.

1991 – Rafał Pietrak, fizyk z Uniwersytetu Warszawskiego, uruchomił pierwsze w Polsce stabilne łącze internetowe – w oparciu o protokół TCP/IP – łącząc się z Janem Sorensenem z Uniwersytetu w Kopenhadze; moment ten jest uważany za symboliczną datę narodzin polskiego internetu.

1996 – W Nowym Jorku zmarł Witold Urbanowicz, as polskiego lotnictwa; w czasie II wojny światowej dowódca Dywizjonu 303.

1998 – W wypadku samochodowym zginęli: Władysław Komar, mistrz olimpijski w pchnięciu kulą z Monachium (1972), i Tadeusz Ślusarski, mistrz olimpijski w skoku o tyczce z Montrealu (1976), oraz wicemistrz z igrzysk olimpijskich w Moskwie (1980).

2002 – Papież Jan Paweł II konsekrował Sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Łagiewnikach.

2002 – W Warszawie zmarł Edward Dziewoński, aktor, reżyser, założyciel literacko-satyrycznego kabaretu Dudek; jego najsłynniejszą rolą filmową był Dzidziuś w „Eroice” Andrzeja Munka.

2013 – W wieku 106 lat zmarł prof. Antoni Rosikoń, jeden z najbardziej zasłużonych dla rozwoju polskich kolei inżynier, wynalazca i projektant.

18 sierpnia

-----------

1409 – Wojna z zakonem krzyżackim: oddziały zakonne zdobyły, a następnie spaliły zamek w Dobrzyniu.

1611 – W Paryżu urodziła się Ludwika Maria Gonzaga de Nevers, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza.

1732 – Zakończyły się pierwsze nowoczesne manewry na terenach Rzeczypospolitej, które odbywały się od 31 lipca na polach wilanowskich pod Warszawą. W manewrach wzięła udział część wojsk polskich i litewskich oraz grenadierów saskich.

1772 – Konfederacja barska: Konfederaci broniący Jasnej Góry skapitulowali przed wojskami rosyjskimi.

1882 – Urodził się Stanisław Stroński, publicysta; członek i polityk związany z endecją, poseł na Sejm (1922-1935), działacz Frontu Morges; w latach 1939-1943 wicepremier i minister informacji w rządzie RP na uchodźstwie.

1899 – W Warszawie urodził się Ludwik Sempoliński, aktor, śpiewak, reżyser, profesor warszawskiej PWST; związany m.in. z Teatrem Syrena; wystąpił w filmach „Pan Twardowski”, „Piętro wyżej”, „Paweł i Gaweł”, „Żołnierz królowej Madagaskaru”, „Skarb” i „Irena do domu!”.

1906 – Wanda Krahelska z Organizacji Bojowej PPS dokonała nieudanego zamachu bombowego na generała-gubernatora warszawskiego Gieorgija Skałona.

1909 – Urodził się Władysław Jan Jasiński, instruktor harcerski; w czasie II wojny światowej twórca organizacji konspiracyjnej „Odwet” w Tarnobrzegu, dowódca oddziału partyzanckiego „Jędrusie”.

1919 – I powstanie śląskie: Zwycięstwo powstańców w bitwie pod Godowem.

1925 – Spółka Polskie Radio otrzymała koncesję na eksploatację radiofonii w Polsce.

1933 – Urodził się Roman Polański, scenarzysta, producent; autor m.in. filmów „Nóż w wodzie”, „Wstręt”, „Matnia”, „Nieustraszeni pogromcy wampirów”, „Chinatown”, „Dziecko Rosemary”, „Lokator”, „Tess”, „Frantic”, „Autor widmo” i „Wenus w futrze”; za „Pianistę” (2002) nagrodzony Złotą Palmą w Cannes i Oscarem za reżyserię.

1937 – W Pont-de-Cheruy we Francji urodził się Edward Stachura, poeta, prozaik, tłumacz, autor piosenek, powieści „Cała jaskrawość”, „Siekierezada”, szkicu literackiego „Fabula rasa” i poematu „Kropka nad Ypsylonem”.

1940 – W Gnojniku na Zaolziu urodził się Adam Makowicz, pianista jazzowy.

1942 – Niemcy zakończyli likwidację getta w Radomiu; około 30 tys. Żydów wywieźli do obozu zagłady w Treblince.

1943 – W Bytomiu urodziła się Karin Stanek, piosenkarka, wokalistka zespołu Czerwono-Czarni.

1946 – Urodziła się Irena Jarocka, piosenkarka, wykonawczyni przebojów „Motylem jestem”, „Kocha się raz”, „Odpływają kawiarenki”, „Wymyśliłam Cię”.

1946 – Józef Kuraś, ps. „Ogień”, wraz ze swym oddziałem zorganizował i przeprowadził akcję rozbicia i opanowania więzienia św. Michała w Krakowie; uwolniono kilkudziesięciu więźniów – żołnierzy Armii Krajowej, Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość oraz Narodowych Sił Zbrojnych.

1954 – W Toruniu urodził się Janusz Leon Wiśniewski, naukowiec, pisarz; autor powieści „Samotność w sieci”.

1957 – W Alpach zginął Wawrzyniec Żuławski, kompozytor, muzykolog, alpinista.

1976 – W Warszawie zmarł Julian Kulski, żołnierz Legionów Polskich, oficer WP, od 1935 r. wiceprezydent Warszawy; po aresztowaniu przez Niemców prezydenta Stefana Starzyńskiego został komisarycznym burmistrzem Warszawy, funkcję tę pełnił za zgodą Polskiego Państwa Podziemnego do sierpnia 1944 r.

1980 – Strajk w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego; na przewodniczącego Komitetu Strajkowego wybrano Mariana Jurczyka.

1980 – Gdański Międzyzakładowy Komitet Strajkowy przedstawił wojewodzie listę 21 postulatów.

1982 – Stan wojenny: Strajki protestacyjne w Szczecinie i Elblągu w drugą rocznicę Sierpnia ’80.

1983 – W Warszawie zmarł Jan Zachwatowicz, architekt, historyk sztuki, profesor Politechniki Warszawskiej; inicjator renowacji i odbudowy wielu zabytków polskich po 1945 r., m.in. Starego Miasta, Katedry św. Jana i Zamku Królewskiego w Warszawie.

1988 – Strajk pracowników szczecińskich zakładów komunikacyjnych.

1989 – Premiera filmu „Konsul” w reżyserii Mirosława Borka, opartego na prawdziwej historii Czesława Śliwy, fałszerza i hochsztaplera z okresu PRL.

2004 – Podczas igrzysk olimpijskich w Atenach Otylia Jędrzejczak zwyciężyła w finałowym wyścigu na 200 metrów stylem motylkowym, zdobywając dla Polski pierwszy złoty medal olimpijski w pływaniu.

2020 – W Paryżu zmarł Wojciech Karpiński, pisarz, eseista, historyk sztuki, krytyk literacki, działacz opozycji antykomunistycznej oraz współpracownik paryskiej „Kultury”. W 2012 r. odznaczony został Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski „za wybitne osiągnięcia w pracy twórczej oraz działalności publicystycznej i wydawniczej, za zasługi w popularyzowaniu literatury”.

2024 – Zmarł Franciszek Smuda, jeden z najbardziej utytułowanych polskich trenerów piłkarskich. Mistrzostwo Polski zdobył z Widzewem Łódź i Wisłą Kraków, a Puchar Polski z Lechem Poznań. Prowadził reprezentację Polski na mistrzostwach Europy w 2012 r.

19 sierpnia

-----------

1506 – W Wilnie zmarł król Aleksander Jagiellończyk; jako jedyny polski władca z dynastii Jagiellonów został pochowany w Wilnie.

1587 – W Warszawie w czasie sejmu elekcyjnego obóz arcybiskupa Stanisława Karnkowskiego i kanclerza Jana Zamoyskiego ogłosił królem Polski Zygmunta Wazę; trzy dni później obóz prohabsburski, nieuznający tego wyboru, ogłosił królem arcyksięcia Maksymiliana.

1887 – Nad Polską miało miejsce całkowite zaćmienie Słońca, które zainspirowało Bolesława Prusa przy pisaniu „Faraona”.

1893 – Urodził się Stefan Starzyński, prezydent Warszawy od 1934 r., a we wrześniu 1939 r. komisarz cywilny przy Dowództwie Obrony Warszawy; aresztowany przez Niemców i przewieziony do więzienia na Pawiaku; zamordowany pod koniec grudnia 1939 r. w Warszawie lub w jej okolicach.

1901 – Uroczyste poświęcenie metalowego krzyża zamontowanego na Giewoncie.

1909 – W Warszawie urodził się Jerzy Andrzejewski, prozaik, publicysta, scenarzysta; od 1976 r. członek Komitetu Obrony Robotników, a następnie KSS „KOR”; redaktor niezależnego „Zapisu” (1977); autor powieści „Popiół i diament”, „Ciemności kryją ziemię”, „Bramy raju” i „Miazga”.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Bitwa pod Lwowem; wojska polskie odzyskały Brześć.

1920 – W nocy z 19 na 20 sierpnia rozpoczęło się II powstanie śląskie.

1925 – Urodził się Piotr Pawłowski, aktor, związany m.in. ze Starym Teatrem w Krakowie i warszawskim Teatrem Ateneum; wystąpił w filmach „Zbrodniarz i panna”, „Faraon”, „Potop”, a także w serialach „Kolumbowie” i „Polskie drogi”.

1942 – Niemcy przeprowadzili likwidację getta w Otwocku: 7-10 tys. Żydów zostało wywiezionych do obozu zagłady w Treblince; część Żydów Niemcy zamordowali na miejscu, m.in. w lesie przy ul. Reymonta zastrzelono ok. 600 osób, a w następnych dniach kolejne ponad 2 tys. osób, które ukryły się przed transportem śmierci.

1943 – Na polecenie szefa sądeckiego gestapo Heinricha Hamanna Niemcy przeprowadzili w Mszanie Dolnej egzekucję 881 Żydów.

1944 – Rozpoczęła się druga faza bitwy pod Falaise z udziałem 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka.

1944 – Wybuchło powstanie paryskie, czyli zbrojne wystąpienie francuskiego ruchu oporu oraz sił Wolnych Francuzów i amerykańskiej 3 Armii gen. Pattona przeciw okupującym miasto wojskom niemieckim; powstanie zakończyło się po tygodniu wyzwoleniem Paryża oraz poddaniem się sił niemieckich stacjonujących w mieście.

1956 – Legia Warszawa odniosła najwyższe zwycięstwo w historii swoich występów w I lidze, pokonując na Stadionie Wojska Polskiego Wisłę Kraków 12:0.

1969 – Premiera filmu „Polowanie na muchy” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1970 – W Warszawie zmarł Paweł Jasienica, pisarz, publicysta, żołnierz AK; autor m.in. znanych esejów historycznych „Polska Piastów”, „Polska Jagiellonów” oraz „Rzeczpospolita Obojga Narodów”.

1975 – W katastrofie lotniczej pod Damaszkiem zginął Konrad Swinarski, wybitny twórca teatralny, reżyser, scenograf; w dziejach teatru zapisał się m.in. jako realizator polskich narodowych dramatów: „Dziadów” Adama Mickiewicza (1973) i „Wyzwolenia” Stanisława Wyspiańskiego (1974), oba spektakle powstały w Starym Teatrze w Krakowie.

1980 – W katastrofie kolejowej pod Toruniem zginęło 65 osób, a 50 zostało rannych.

1980 – W Szczecinie powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, jego przewodniczącym wybrano Mariana Jurczyka; szczeciński MKS przedstawił listę 36 postulatów.

1980 – Gdański Międzyzakładowy Komitet Strajkowy zażądał od premiera Edwarda Babiucha podjęcia rokowań; MKS reprezentował już ponad 150 zakładów, w których trwały strajki okupacyjne.

1981 – Na wezwanie władz NSZZ „Solidarność” w całym kraju na znak protestu przeciwko cenzurze ogłoszono dni bez prasy.

1983 – Służba Bezpieczeństwa aresztowała przewodniczącego Regionu Małopolska i członka TKK NSZZ „Solidarność” Władysława Hradka.

1983 – W Warszawie zmarła Zofia Mrozowska, aktorka, wystąpiła w filmach „Zakazane piosenki”, „Ostatni etap”, „Miasto nieujarzmione”, „Prawo i pięść”, „Bilans kwartalny”, „Constans”, a także w serialu „Polskie drogi”.

1989 – Prezydent Wojciech Jaruzelski powierzył misję tworzenia rządu Tadeuszowi Mazowieckiemu; nowemu premierowi poparcia udzieliła Krajowa Komisja Wykonawcza NSZZ „Solidarność”.

1997 – W Warszawie zmarł Cezary Julski, aktor teatralny i filmowy.

2002 – W Warszawie zmarł Marek Kotański, psycholog terapeuta, działacz społeczny; organizator Młodzieżowego Ruchu na rzecz Przeciwdziałania Narkomanii „Monar”; współzałożyciel Stowarzyszenia Solidarni wobec AIDS-PLUS. Na początku lat 90. zajął się bezdomnymi, tworząc ośrodki „Markotu”.

2002 – Zakończenie ostatniej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.

2014 – Z kosmodromu Taiyuan w Chinach wystrzelono rakietę z trzecim polskim sztucznym satelitą „Heweliusz”.

2017 – Zmarł Janusz Głowacki, polski prozaik, dramaturg, scenarzysta filmowy, felietonista, autor takich utworów jak „Polowanie na karaluchy”, „Antygona w Nowym Jorku” i „Czwarta siostra”.

2023 – W wieku 94 lat zmarł Józef Kański, muzykolog i recenzent, a w młodości pianista. Autor „Przewodnika operowego” – najpopularniejszego w Polsce kompendium wiedzy o tej dziedzinie muzyki.

20 sierpnia

-----------

1086 – Urodził się książę Bolesław III Krzywousty.

1390 – W Malborku zmarł Konrad III Zoellner von Rotenstein, wielki mistrz zakonu krzyżackiego od 1382 r.

1597 – We Lwowie urodził się Józef Bartłomiej Zimorowic, poeta, satyryk, autor dzieł historycznych; burmistrz Lwowa.

1618 – Król Zygmunt III Waza wydał akt zabraniający drukowania i sprzedaży księgi „Zwierciadło Korony Polskiej” Sebastiana Miczyńskiego, ponieważ przyczyniała się do podburzania nastrojów i ataków na ludność żydowską.

1651 – W obozie wojskowym pod Pawłoczą na Ukrainie zmarł książę Jeremi Wiśniowiecki.

1742 – Urodził się Tadeusz Reytan, konfederat barski; w 1773 r. poseł nowogródzki na Sejm nadzwyczajny w Warszawie, w czasie którego w dramatyczny sposób protestował przeciwko zatwierdzeniu I rozbioru Polski.

1845 – Urodził się Adam Chmielowski, Brat Albert, zakonnik, malarz, założyciel zgromadzeń zakonnych albertynów i albertynek oraz przytulisk dla bezdomnych; uczestnik powstania styczniowego; kanonizowany przez papieża Jana Pawła II w 1989 r.

1847 – Urodził się Bolesław Prus, właściwie Aleksander Głowacki herbu Prus, pisarz, prozaik, nowelista i publicysta okresu pozytywizmu, współtwórca polskiego realizmu, autor powieści „Lalka”, „Faraon” i „Emancypantki”.

1915 – I wojna światowa: Kapitulacja rosyjskiej załogi Twierdzy Modlin przed wojskami niemieckimi.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Początek odwrotu Armii Czerwonej na Froncie Południowo-Zachodnim.

1930 – Urodził się Jan Olszewski, premier RP w latach 1991-1992, w czasach PRL-u członek opozycji demokratycznej i doradca „Solidarności” oraz współpracownik KOR. W III RP współzałożyciel Porozumienia Centrum i założyciel Ruchu Odbudowy Polski.

1939 – W Katowicach odbył się pogrzeb Wojciecha Korfantego, polskiego komisarza plebiscytowego na Górnym Śląsku w latach 1920-1921 i przywódcy III powstania śląskiego, parlamentarzysty (najpierw w Reichstagu, potem w Sejmie i Senacie RP oraz Sejmie Śląskim). Po zamachu majowym został uwięziony bez wyroku w twierdzy brzeskiej, a następnie zmuszony do emigracji, ponownie aresztowano go zaraz po powrocie do kraju.

1942 – Lotnictwo radzieckie zbombardowało okupowaną przez Niemców Warszawę. Straty wśród ludności polskiej były dużo wyższe niż wśród Niemców.

1942 – Niemcy rozpoczęli likwidację getta w Kielcach; do 24 sierpnia do obozu zagłady w Treblince wywieźli ok. 20 tys. Żydów, od 1,2 tys. do 1,5 tys. osób zamordowali na terenie getta.

1942 – Niemcy przeprowadzili likwidację getta w Falenicy, wywożąc jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince.

1943 – Podczas ataku na niemiecką strażnicę graniczną we wsi Sieczychy koło Wyszkowa poległ Tadeusz Zawadzki „Zośka” – harcmistrz, podporucznik Armii Krajowej, bohater książki Aleksandra Kamińskiego „Kamienie na szaniec”.

1943 – W czasie powstania w białostockim getcie zginął jego przywódca Mordechaj Tenenbaum-Tamaroff.

1944 – Powstanie Warszawskie: Powstańcy zdobyli gmach PAST-y przy ul. Zielnej.

1944 – Rozkaz o utworzeniu 2 Armii WP pod dowództwem gen. Karola Świerczewskiego.

1944 – W Barwisze koło Moskwy zmarł Leon Chwistek, malarz, teoretyk sztuki, matematyk, filozof; członek utworzonego w ZSRR Związku Patriotów Polskich.

1947 – W Norymberdze zakończył się proces niemieckich lekarzy oskarżonych o przeprowadzanie zbrodniczych eksperymentów medycznych na więźniach obozów koncentracyjnych.

1952 – Proces przed Sądem Marynarki Wojennej przeciwko oficerom i podoficerom oskarżonym o przynależność do organizacji „kontrrewolucyjnej”.

1955 – W Łodzi urodził się Cezary Harasimowicz, aktor, scenarzysta.

1959 – Minister obrony narodowej gen. Marian Spychalski wydał rozkaz o rozformowaniu Wojskowego Korpusu Górniczego, do którego kierowano poborowych uznawanych za zagrażających systemowi komunistycznemu.

1968 – Interwencja sił zbrojnych Układu Warszawskiego w Czechosłowacji: W nocy z 20 na 21 sierpnia wojska ZSRR, Polski, Węgier, Bułgarii i NRD wkroczyły na terytorium Czechosłowacji.

1971 – Zamordowany został Jan Gerhard, pisarz, publicysta, poseł, redaktor naczelny „Forum”.

1975 – W Górze Kalwarii zmarł Adolf Dymsza, aktor, reżyser, gwiazda polskiego kina i kabaretu; znany z filmów „Antek Policmajster”, „Skarb”, i „Cafe pod Minogą”.

1980 – SB aresztowała ponad 20 członków i współpracowników KOR.

1980 – Apel 64 intelektualistów do władz o rozpoczęcie rozmów z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym na Wybrzeżu.

1988 – Spotkanie sekretarza KC PZPR Józefa Czyrka z przewodniczącym warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej Andrzejem Stelmachowskim, występującym z upoważnienia Episkopatu i Lecha Wałęsy – było elementem przygotowań do negocjacji władz z opozycją.

1993 – Premiera filmu „Uprowadzenie Agaty” w reżyserii Marka Piwowskiego.

1998 – W Piszu zmarł Kazimierz Dziewanowski, dziennikarz, publicysta, pisarz, ambasador Polski w Stanach Zjednoczonych w latach 1990-96.

2008 – W Warszawie sekretarz stanu USA Condoleezza Rice i minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski podpisali umowę w sprawie lokalizacji w Polsce elementów amerykańskiej tarczy antyrakietowej. W 2009 r. strona amerykańska zrezygnowała z rozmieszczenia w Polsce i Czechach stacjonarnej tarczy antyrakietowej. Do planów jej budowy powrócono w 2016 r., po agresji Rosji na Ukrainę.

2020 – W Lublinie zmarł Piotr Szczepanik, piosenkarz, gitarzysta, wykonawca jednej z najsłynniejszych polskich ballad „Kochać”; a także takich utworów jak „Goniąc Kormorany” i „Żółte kalendarze”.

2020 – W Warszawie zmarł Andrzej Walicki, współtwórca, tzw. warszawskiej szkoły historyków idei, wykładowca wielu polskich i zagranicznych uczelni wyższych. Do najważniejszych publikacji Walickiego należą: „Osobowość a historia. Studia z dziejów literatury i myśli rosyjskiej”, „Rosyjska filozofia i myśl społeczna. Od Oświecenia do marksizmu”, „Między filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu”.

2025 – Zmarł abp Józef Kowalczyk, w latach 1989-2010 nuncjusz apostolski w Polsce, a do 2014 r. prymas Polski i arcybiskup metropolita gnieźnieński.

2025 – Zmarł Marcel Łoziński – reżyser dokumentalista. Autor takich filmów jak „89 mm od Europy”, „Las katyński”, „Świadkowie” (o pogromie kieleckim) i „Siedmiu Żydów z mojej klasy” (o marcu 1968).

21 sierpnia

-----------

1677 – W Gdańsku podpisany został traktat polsko-szwedzki skierowany przeciwko Brandenburgii.

1794 – Insurekcja kościuszkowska: w Wielkopolsce wybuchło antypruskie powstanie.

1811 – W Reszlu, wchodzącym w skład Prus, wyrokiem sądu w Królewcu spalono na stosie Barbarę Zdunk, oskarżoną o podpalenia i czary; była to ostatnia tego rodzaju egzekucja w Europie.

1850 – W Dusocinie koło Grudziądza urodził się Ludwik Rydygier, lekarz, chirurg, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Lwowskiego, generał WP; autor „Podręcznika chirurgii szczegółowej”.

1859 – W Płocku urodził się Ludwik Krzywicki, działacz socjalistyczny, więzień carski, socjolog, pedagog, współzałożyciel Głównego Urzędu Statystycznego.

1871 – W Petersburgu urodził się Daniel Konarzewski, prawnik, archeolog, pułkownik armii rosyjskiej, następnie w I Korpusie Polskim w Rosji; od 1918 r. w WP, w czasie wojny polsko-bolszewickiej dowódca Wielkopolskiej Grupy Operacyjnej.

1892 – We Lwowie urodził się Adam Próchnik, członek Związku Strzeleckiego, Polskiej Organizacji Wojskowej, historyk, publicysta, działacz socjalistyczny, poseł na Sejm RP.

1918 – Urodził się Stanisław Karolkiewicz, współzałożyciel Światowego Związku Żołnierzy AK, a w latach 1995-2005 jego prezes. W czasie II wojny światowej żołnierz AK, więziony przez NKWD. Po wojnie ponownie więziony (do 1955 r.) w Polsce.

1925 – Na stokach warszawskiej Cytadeli rozstrzelani zostali działacze Komunistycznej Partii Polski: Władysław Hibner, Władysław Kniewski i Henryk Rutkowski, z rąk których miesiąc wcześniej na ulicach Warszawy zginęło i zostało rannych kilka osób (w tym policjanci). W czasach PRL byli uznawani przez władze za bohaterów, a do 2018 r. w Cytadeli mieli swój pomnik – mauzoleum.

1936 – Dekret prezydenta RP Ignacego Mościckiego o utworzeniu Rejonu Umocnionego Hel.

1942 – Niemcy rozpoczęli likwidację getta w Mińsku Mazowieckim, większość Żydów wywieźli do obozu zagłady w Treblince; ok. 1,3 tys. osób zamordowali przed deportacją, na terenie getta.

1942 – W KL Auschwitz został rozstrzelany Stanisław Dubois, w czasach II RP twórca Czerwonego (socjalistycznego) Harcerstwa, poseł z listy PPS. Przeciwnik sanacji, osadzony przez nią bez wyroku sądowego w twierdzy brzeskiej, a następnie skazany na trzy lata więzienia. Na początku okupacji zaangażował się w działania konspiracji, 21 sierpnia 1940 został aresztowany i z Pawiaka wywieziony do KL Auschwitz.

1942 – W warszawskim getcie Izrael Kanał „Jehuda” dokonał zamachu na Józefa Szeryńskiego – komendanta Żydowskiej Służby Porządkowej; w jego wyniku Szeryński został ranny.

1944 – Zakończyła się bitwa pod Falaise z udziałem 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka.

1945 – Zmarła Irena Kosmowska, działaczka społeczna i oświatowa związana z ruchem ludowym; w latach 1919-1930 zasiadała w Sejmie RP, w czasie II wojny światowej więziona przez Niemców na Pawiaku, a następnie w Berlinie.

1955 – W „Nowej Kulturze” ukazał się „Poemat dla dorosłych” Adama Ważyka.

1955 – W Warszawie urodził się Tomasz Lipiński, wokalista, gitarzysta, kompozytor, autor tekstów; współzałożyciel i lider zespołów Tilt, Brygada Kryzys i Fotoness.

1980 – Wicepremier Mieczysław Jagielski stanął na czele Komisji Rządowej negocjującej z gdańskim Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym.

1980 – Delegacja rządowa pod przewodnictwem wicepremiera Kazimierza Barcikowskiego rozpoczęła rozmowy z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym w Szczecinie.

1980 – Początek strajku w Hucie im. Lenina w Krakowie.

1981 – W Warszawie zmarł Józef Różański, w latach 1947-54 dyrektor osławionego Departamentu Śledczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Z powodu popełnionych wtedy nadużyć (m.in. brutalnych tortur) został odsunięty i skazany na 15 lat więzienia, ale wyszedł przedterminowo, bo Rada Państwa w 1964 r. go ułaskawiła.

1982 – We Wrocławiu zmarł Helmut Kajzar, dramatopisarz, eseista, reżyser teatralny.

1988 – Gen. Wojciech Jaruzelski na posiedzeniu zwołanego w nadzwyczajnym trybie Biura Politycznego KC PZPR przedstawił propozycję rozpoczęcia rozmów z Lechem Wałęsą.

1999 – W Krakowie zmarł Jerzy Harasymowicz, poeta.

2000 – W Warszawie zmarł Andrzej Zawada, himalaista; w 1980 r. kierownik polskiej wyprawy na Mount Everest (8848 m n.p.m.), zakończonej pierwszym w historii zdobyciem tego szczytu zimą.

2007 – Gwałtowna burza – biały szkwał, który przeszedł nad mazurskimi jeziorami, spowodował śmierć 12 żeglarzy. Wywróciło się ok. 40 jachtów i łodzi.

2021 – W Londynie zmarła Karolina Kaczorowska, wdowa po ostatnim prezydencie RP na uchodźstwie Ryszardzie Kaczorowskim, nauczycielka, działaczka harcerska i emigracyjna.

2025 – Zmarł Stanisław Soyka, muzyk jazzowy – wokalista, instrumentalista, kompozytor i aranżer. Wylansował takie przeboje jak „Tolerancja (Na miły Bóg)”, „Absolutnie nic”, „Cud niepamięci”.

22 sierpnia

-----------

1531 – Zwycięstwo wojsk polskich nad armią mołdawską w bitwie pod Obertynem.

1535 – W Łowiczu zmarł Maciej Drzewicki, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski.

1584 – Zmarł Jan Kochanowski, poeta, dramaturg, tłumacz, najwybitniejszy twórca polskiego renesansu; autor „Odprawy posłów greckich”, „Pieśni”, „Trenów” i „Fraszek”.

1587 – Obóz prohabsburski, nieuznający wyboru Zygmunta Wazy na króla Polski, dokonanego trzy dni wcześniej w Warszawie, ogłosił królem arcyksięcia Maksymiliana.

1649 – Powstanie Chmielnickiego: Armia kozacko-tatarska przerwała oblężenie Zbaraża; w wyniku ugody twierdzę opuściły broniące jej przez 56 dni wojska polskie.

1864 – W Genewie podpisano konwencję o „polepszeniu losu rannych w armiach czynnych”; na jej mocy symbol Czerwonego Krzyża został prawnie uznany za znak ochronny wojskowej służby zdrowia.

1898 – Urodził się Henryk Łowmiański, historyk, znawca epoki średniowiecza, badacz początków polskiej państwowości.

1915 – Urodził się Edward Szczepanik, ekonomista, więzień sowieckich łagrów, oficer 2 Korpusu Polskiego; ostatni premier RP na uchodźstwie w Londynie (1986-1990).

1935 – W Warszawie urodził się Jerzy Wojciech Borejsza, historyk, publicysta; badacz XIX i XX w.

1935 – W Łodzi urodził się Longin Pastusiak, polityk, historyk, politolog, amerykanista; działacz PZPR, SdRP i SLD; poseł na Sejm (1991-2010); w latach 2001-2005 marszałek Senatu.

1941 – W Krakowie powstał konspiracyjny Teatr Rapsodyczny.

1941 – W Warszawie urodził się Andrzej Zakrzewski, historyk, polityk, minister kultury i dziedzictwa narodowego (1999-2000).

1948 – W więzieniu przy ul. Montelupich w Krakowie wykonano wyrok śmierci na Josefie Buehlerze, zbrodniarzu, który w Generalnym Gubernatorstwie był zastępcą Hansa Franka.

1949 – Urodził się Kazimierz Wóycicki, w PRL działacz opozycji demokratycznej, w stanie wojennym internowany, w III RP m.in. redaktor naczelny „Życia Warszawy” i dyrektor Instytutu Polskiego w Düsseldorfie, a następnie w Lipsku.

1953 – Urodził się Konstanty Gebert, ps. „Dawid Warszawski”, pisarz, publicysta „Gazety Wyborczej”, a w PRL współpracownik KOR.

1961 – Urodził się Cezary Żak, aktor, znany m.in. z seriali „Ranczo” i „Miodowe lata”.

1974 – W Krakowie zmarł Eugeniusz Kwiatkowski, w okresie międzywojennym minister przemysłu i handlu, wicepremier oraz minister skarbu; przyczynił się m.in. do realizacji budowy portu w Gdyni, fabryki związków azotowych w Mościcach oraz Centralnego Okręgu Przemysłowego.

1980 – Rozmowy szczecińskiego Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z Komisją Rządową.

1980 – W Gdańsku doszło do spotkania delegacji Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z wicepremierem Mieczysławem Jagielskim.

1982 – W Arlington koło Waszyngtonu zmarł Jan Henryk Rosen, malarz.

1988 – Początek strajków w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, Hucie Stalowa Wola i Zakładach im. Cegielskiego w Poznaniu. W wystąpieniu telewizyjnym minister spraw wewnętrznych gen. Czesław Kiszczak zagroził, że w przypadku kontynuacji strajków wprowadzona zostanie godzina milicyjna oraz inne nadzwyczajne środki.

2007 – Zmarł Jacek Chmielnik, aktor, reżyser teatralny; znany m.in. z filmów Juliusza Machulskiego „Vabank” i „Kingsajz”.

2020 – W Krakowie zmarła Józefa Hennelowa, wieloletnia publicystka, felietonistka i do 2008 r. zastępczyni redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego”, posłanka na Sejm (1989-93), w PRL działaczka opozycji demokratycznej.

23 sierpnia

-----------

1794 – Naczelnik insurekcji Tadeusz Kościuszko powołał Sąd Kryminalny Wojskowy, który rozpatrywał sprawy osób podejrzanych o zdradę narodu oraz działanie na szkodę powstania.

1859 – W Warszawie urodził się Wacław Szymanowski, rzeźbiarz, malarz.

1893 – W Nałęczowie zmarł Michał Elwiro Andriolli, rysownik, ilustrator, malarz, przedstawiciel romantyzmu; uczestnik powstania styczniowego, emisariusz Komitetu Emigracji Polskiej.

1902 – W Warszawie zmarł Sokrates Starynkiewicz, rosyjski generał, prezydent Warszawy w latach 1875-92, zasłużony dla rozwoju miasta, m.in. budową nowoczesnych wodociągów i kanalizacji.

1902 – Zmarł Henryk Siemiradzki, malarz – przedstawiciel akademizmu. Autor dzieł nawiązujących do antyku (m.in. „Pochodnie Nerona” oraz „Dirce chrześcijańska”).

1918 – Urodził się Zdzisław Peszkowski, harcmistrz, kapelan Rodzin Katyńskich; uczestnik kampanii 1939 r., więzień sowieckiego obozu jenieckiego w Kozielsku; po opuszczeniu ZSRR oficer 1 Pułku Ułanów Krechowieckich w 2. Korpusie Polskim dowodzonym przez gen. Władysława Andersa.

1919 – Wybuchło powstanie sejneńskie – oddziały suwalskiego okręgu POW zajęły zbrojnie Sejny i inne miejscowości powiatu sejneńskiego; walki polsko-litewskie ustały 28 sierpnia, po interwencji Wojska Polskiego.

1921 – W Kaliszu urodził się Jan Batory, reżyser, scenarzysta, autor filmów „Podhale w ogniu”, „O dwóch takich, co ukradli księżyc”, „Lekarstwo na miłość”, „Con amore” i „Karino”.

1921 – W Płocku zmarła Maria Franciszka Kozłowska, założycielka wspólnoty mariawitów.

1922 – W Warszawie urodziła się Zofia Mrozowska, aktorka, pedagożka warszawskiej PWST, przez wiele lat związana ze stołecznym Teatrem Współczesnym; wystąpiła w filmach „Zakazane piosenki”, „Ostatni etap”, „Miasto nieujarzmione”, „Prawo i pięść”, „Bilans kwartalny”, „Constans”, a także w serialu „Polskie drogi”.

1925 – W Warszawie urodził się Włodzimierz Kotoński, kompozytor, pedagog, jeden z pierwszych twórców muzyki elektronicznej w Polsce.

1930 – Dymisja pierwszego rządu Walerego Sławka. Doszło do niej z powodu zaognienia konfliktu między reprezentowaną przez Sławka sanacją o Centrolewem. Na czele rządu z tego powodu osobiście stanął Józef Piłsudski, który kilka dni później nakazał osadzenie przywódców Centrolewu w twierdzy brzeskiej.

1939 – Układ Ribbentrop-Mołotow – sankcjonujący podział Europy Wschodniej, w tym Polski, pomiędzy Niemcy a ZSRR.

1939 – Urodził się Edward Linde-Lubaszenko, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Piłkarski poker” „Psy”, a także w serialu „Droga”.

1944 – Powstanie Warszawskie: Powstańcy zdobyli Komendę Policji na Krakowskim Przedmieściu, Kościół św. Krzyża oraz gmach tzw. małej PAST-y przy ul. Piusa IX (obecnie ul. Piękna).

1947 – W Warszawie urodził się Jerzy Satanowski, kompozytor, aranżer, reżyser.

1950 – Urodził się Marian Krzaklewski, przewodniczący Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w latach 1991-2002; współzałożyciel Akcji Wyborczej „Solidarność” (1996) i jeden z najważniejszych polityków po wygranych przez to ugrupowanie wyborach w 1997 r.

1953 – Rząd polski wydał oświadczenie dotyczące reparacji wojennych odnoszące się do kwestii spłaty przez Niemcy odszkodowań wojennych na rzecz Polski.

1980 – W Stoczni Gdańskiej Komisja Rządowa podjęła rozmowy z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym, ich przebieg transmitowano przez zakładowy radiowęzeł.

1980 – Lech Wałęsa wezwał do zaprzestania represji wobec osób wspomagających strajk; w Stoczni Gdańskiej ukazał się pierwszy numer „Strajkowego Biuletynu Informacyjnego Solidarność”.

2015 – W Warszawie zmarł Jerzy Kamas, aktor filmowy i teatralny, przez ponad 40 lat związany z warszawskim Teatrem Ateneum; znany m.in. z roli Stanisława Wokulskiego w serialu „Lalka”, a także z ról w serialach „Noce i dnie” oraz „Życie Kamila Kuranta”.

2020 – W Warszawie zmarła Maria Janion, historyk literatury, wykładowca, profesor nauk humanistycznych, związana m.in. z Instytutem Literackim PAN, Uniwersytetem Warszawskim i Uniwersytetem Gdańskim, autorka książek m.in. o polskim i europejskim romantyzmie. (PAP)

jkrz/ miś/