Nadciśnienie tętnicze należy do najważniejszych problemów zdrowia publicznego. W skali świata dotyczy ponad miliarda przypadków i jest przyczyną dziewięciu milionów zgonów rocznie.

Nadciśnieniu często towarzyszą otyłość, cukrzyca typu 2 i dyslipidemia, które łącznie zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Ryzyko wystąpienia tych schorzeń można zmniejszyć, prowadząc zdrowy styl życia (zdrowa dieta i regularne ćwiczenia fizyczne).

W ostatnich dziesięcioleciach coraz częściej obserwuje się występowanie nadciśnienia tętniczego wśród młodych dorosłych, młodzieży, a nawet dzieci.

Spośród składników diety szczególnie szkodliwe wydaje się pod tym względem nadmierne spożycie cukrów, zwłaszcza fruktozy. Ze względu na wyjątkowy metabolizm fruktozy w wątrobie (między innymi podnoszący poziom kwasu moczowego i cholesterolu VLDL), cukier ten zwiększa ryzyko chorób kardiometabolicznych.

Jak wykazały wcześniejsze badania, będące głównym źródłem fruktozy w diecie napoje słodzone cukrem są konsekwentnie powiązane z niekorzystnymi skutkami zdrowotnymi. Natomiast całe owoce i soki owocowe - chociaż również zawierają duże ilości fruktozy - nie były powiązane albo były powiązane niejednoznacznie z powikłaniami sercowo-naczyniowymi.

Celem omawianego badania było ustalenie związków między różnymi źródłami żywności zawierającymi fruktozę a ryzykiem nadciśnienia tętniczego.

Autorzy przez 25 lat śledzili wzorce żywieniowe dzieci. Analizowali deklarowany styl życia, stan zdrowia oraz informacje dotyczące nawyków żywieniowych, uzyskane od uczestników badania Growing Up Today Study (GUTS). To trwające nadal badanie longitudinalne objęło 25 749 uczestników.

Uzyskane wyniki sugerują, że źródło fruktozy ma większe znaczenie niż jej ilość. Spożycie słodkich napojów i dużych ilości soków owocowych (ale nie całych owoców) wiązało się z większym ryzykiem nadciśnienia tętniczego.

Pierwsza faza, zainicjowana w 1996 roku, objęła w sumie 16 875 dzieci w wieku od 9 do 14 lat z całych Stanów Zjednoczonych. Do drugiej fazy (od 2004 roku) włączono 10 918 dzieci od 9 do 16 lat.

W okresie obserwacji, który zakończył się w 2021 roku, uczestnicy udzielali informacji na temat stylu życia, stanu zdrowia i nawyków żywieniowych za pomocą kwestionariuszy. Średni wiek uczestników w momencie włączenia do badania i na koniec okresu obserwacji wynosił odpowiednio 12 i 36 lat.

Około 6 proc. uczestników zgłosiło rozpoznanie nadciśnienia tętniczego w 25-letnim okresie obserwacji. Analiza uwzględniająca styl życia i inne czynniki dietetyczne wykazała, że całkowite spożycie fruktozy nie było związane ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia.

Jednak najwyższe spożycie napojów słodzonych cukrem (dwie lub więcej porcji dziennie) i soków owocowych (1,5 lub więcej porcji dziennie) były istotnie związane z wyższym ryzykiem nadciśnienia. Spożycie całych owoców natomiast nie wykazało żadnego związku z ryzykiem nadciśnienia tętniczego.

Analiza substytucyjna wykazała, że zastąpienie jednej porcji napojów słodzonych cukrem jedną porcją owoców, mleka lub wody dziennie wiązało się odpowiednio z niższym o 22 proc., 13 proc. i 9 proc. ryzykiem nadciśnienia.

Podobnie, zastąpienie jednej porcji soku owocowego dziennie porcją owoców wiązało się z niższym o 19 proc. ryzykiem nadciśnienia.

Autorzy wskazują na całe owoce, wodę i mleko jako odpowiednie alternatywy dla napojów słodzonych cukrem i soków owocowych. Kładą nacisk na ograniczenie płynnych źródeł cukrów prostych i promowanie spożycia całych owoców.

Spośród różnych rodzajów napojów słodzonych cukrem analizowanych w badaniu, zarówno napoje gazowane, jak i dosładzane izotoniczne napoje dla sportowców były powiązane ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia tętniczego. Napoje te zawierają duże ilości fruktozy i sodu i są często spożywane w dużych ilościach, co może potencjalnie przyczyniać się do ryzyka nadciśnienia tętniczego poprzez nadmiar energii, zwiększone zatrzymywanie sodu i zaburzoną równowagę płynów.

Sok owocowy oprócz fruktozy zawiera wystarczającą ilość witamin, minerałów i polifenoli, które mogą chronić przed negatywnym wpływem fruktozy na kardiometabolizm, gdy sok owocowy jest spożywany w małych lub średnich dawkach.

W badaniu zaobserwowano również prawdopodobny wzór zależności dawka-odpowiedź w kształcie litery J, co sugeruje, że niższe spożycie nie było związane ze szkodą, a nawet mogło przynieść korzyści. Jednak ten efekt ochronny może zostać zniwelowany przez nadmierną ilość fruktozy w większych dawkach soku.

Niższe ryzyko nadciśnienia przy spożyciu całych owoców może wynikać z wysokiej zawartości błonnika pokarmowego, polifenoli i innych składników odżywczych. Te cenne składniki są tracone podczas przetwarzania soku.

Biorąc pod uwagę rosnącą częstość występowania nadciśnienia tętniczego wśród młodszych pokoleń, uzyskane wyniki potwierdzają wytyczne kliniczne i politykę zdrowia publicznego, które ograniczają nadmierne spożycie napojów słodzonych cukrem i soków owocowych dla zmniejszenia długoterminowego ryzyka nadciśnienia tętniczego.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ zan/