ZBP o projekcie ustawy o kredycie konsumenckim: zasady sankcji kredytu darmowego muszą być jasne

W piątek na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano wersję po uzgodnieniach projektu ustawy o kredycie konsumenckim. Przygotowane przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów przepisy mają ustalić m.in. zasady i tryb zawierania umów o kredyt konsumencki. Obejmą one cały rynek konsumenckiego obrotu kredytowego. Dyrektor zespołu bankowości detalicznej w Związku Banków Polskich Paweł Zagaj w rozmowie z PAP ocenił, że pomimo zmian w projekcie, branża nadal identyfikuje „pewne istotne wątpliwości”. - Są pewne niejasności, które zostały doprecyzowane, ale główne problemy zgłaszane przez branżę zostały utrzymane - ocenił.

Jak dodał, najbardziej istotnym elementem dla sektora są przepisy dotyczące sankcji kredytu darmowego. To forma kary nakładanej na skutek uchybień ze strony kredytodawcy. Oznacza, że klient nie musi spłacać całkowitej kwoty kredytu, a jedynie pożyczony kapitał. Zwracane są mu również prowizje i inne już dokonane opłaty.

Projekt znacząco rozszerza obecny katalog obowiązków, których naruszenie podlega SKD, a także wprowadza kilka form tej sankcji. Na przykład, gdy kredyt otrzymano bez złożenia wniosku i jednoznacznej zgody konsumenta - zgodnie z projektowaną ustawą – wprowadzono tzw. sankcję kredytu darowanego. W takim przypadku klient nie zwraca żadnych kosztów udzielenia kredytu, w tym także kapitału. Dodatkowo obecnie obowiązująca „klasyczna” SKD miałaby mieć zastosowanie, gdy bank udzielił kredytu bez zbadania zdolności kredytowej konsumenta.

Wprowadzono też sankcję kredytu „półdarmowego”; wówczas konsument zwraca kredyt wraz z odsetkami w wysokości połowy odsetek umownych. Sankcja ta ma obowiązywać m.in. w przypadku naruszenia obowiązku zamieszczania określonych informacji w umowie o kredyt konsumencki.

W ocenie przedstawiciela ZBP sankcja kredytu darowanego idzie za daleko. - Konstrukcja tych przepisów tworzy wątpliwości interpretacyjne. Uważamy, że kredyt jest zawarty, jeżeli strony złożyły zgodne oświadczenie woli, tak jak jest w Kodeksie Cywilnym. Nie do końca rozumiemy, czym jest wskazana w projekcie zgoda i czy jest ona odrębna od oświadczenia woli - tłumaczył Zagaj.

Jego zdaniem w konsekwencji bank za każdym razem będzie musiał wykazywać zgodę konsumenta. - Kredyt nie zawsze jest zawierany w takim potocznym rozumieniu. Klienci preferują proste procesy kredytowe ułatwiające im zakupy online. Zawieranie umów kredytu w kanałach zdalnych, czy zwiększenie limitu na karcie kredytowej też będzie kredytem konsumenckim w rozumieniu tego projektu, co tworzy problemy przy stosowaniu tego przepisu - stwierdził rozmówca PAP.

- Jako sektor uważamy, że uzasadnione jest takie sformułowanie tej sankcji, aby kredytodawca jednoznacznie wiedział jakie naruszenia są sankcjonowane. Ponadto uważamy, że nie można z automatu przyjąć, że naruszenie pewnego obowiązku z założenia karane jest SKD - powiedział przedstawiciel ZBP. Zaznaczył, że sektor nie jest przeciwny sankcjom jako takim, ale muszą być one precyzyjnie określone i być badane pod kątem naruszenia indywidualnego interesu konsumenta.

- Trybunał Sprawiedliwości UE, jak i polskie sądy wskazują, że stosowanie SKD jest dopuszczalne, ale wyłącznie, jeżeli dane naruszenie pozbawiło konsumenta możliwości oceny zakresu swojego zobowiązania - zauważył.

Zagaj poinformował, że obecnie w toku jest ponad 21 tys. spraw dotyczących SKD i notowana jest tendencja wzrostowa. Jak dodał, Komitet Stabilności Finansowej w marcu 2025 r. wskazywał, że jest to ryzyko systemowe. - Przepisy UKK (ustawy o kredycie konsumenckim - PAP) służące ochronie konsumentów są nadużywane przez inne, profesjonalne grupy interesariuszy. Przygotowując nowe regulacje powinniśmy to ryzyko eliminować, bo mamy taką możliwość - podkreślił.

Jego zdaniem po wejściu w życie proponowanych rozwiązań sankcyjnych sektor zmierzy się z „nową falą kreatywnych zarzutów »firm odszkodowawczych« dotyczących SKD, które dodatkowo zablokują sądy rejonowe”.

Rozmówca PAP wskazał też, że zgodnie z projektem SKD będzie można zastosować, jeśli bank nie zbada zdolności kredytowej konsumenta, co - jak powiedział Zagaj - od początku było przez sektor kwestionowane.

- Nadal mierzymy się z multiplikacją sankcji za naruszenie obowiązków przy badaniu zdolności kredytowej. Niezależnie od SKD utrzymane bowiem zostały sankcje w postaci ograniczenia wypowiedzenia umowy kredytu, czy zbycia wierzytelności z tej umowy - zauważył.

Zagaj uważa, że przepisy powinny określać dokładne czynności, które kredytodawca ma wykonać podczas badania zdolności kredytowej, jeżeli mógłby podlegać SKD. Wskazał, że o ile można zweryfikować, czy kredytodawca uzyskał informacje o dochodach klienta, wydatkach, czy też dokonał sprawdzenia w bazie danych, to sektor od początku kwestionował objęcie konstrukcją SKD „jakościowej oceny” zdolności kredytowej.

- Co prawda projektodawca dokonał zmian w tym zakresie, ale przepis nie rozwiewa wątpliwości. Dlatego warto się zastanowić, czy ocena zdolności kredytowej w ogóle powinna podlegać sankcji kontraktowej, takiej jak SKD - stwierdził Zagaj.

Zagaj wskazał jednocześnie, że projektodawca przyjął niektóre postulaty sektora, np. w zakresie czasu na złożenie oświadczenia o skorzystaniu z SKD. W nowej wersji projektu jest to rok od terminu spłaty kredytu określonego w umowie. Zauważył jednak, że są sytuacje kiedy kredyt może być spłacony wcześniej i wówczas nie wiadomo od kiedy liczyć ten termin. Dodał też, że w umowach na czas nieokreślony UOKiK wprowadził okres 10-letni, co - jego zdaniem - jest „bardzo nieproporcjonalne”.

Ocenił też, że vacatio legis projektowanej ustawy jest za krótkie. Niektóre przepisy mają wejść w życie w czerwcu br., a reszta (np. te dotyczące SKD) w listopadzie. - Wprowadzenie tych rozwiązań będzie miało daleko idące skutki, to są duże zmiany w funkcjonowaniu banków. Tak krótkie vacatio legis jest absolutnie niemożliwe do utrzymania - przekonywał.

Potrzeba opracowania nowej ustawy o kredycie konsumenckim wynika z obowiązku wdrożenia do polskiego porządku prawnego unijnej dyrektywy w tym zakresie. Pierwszą wersję projektu opublikowano na stronie RCL w lipcu ubiegłego roku.

Projektowane przepisy objąć mają cały rynek konsumenckiego obrotu kredytowego, gdyż zniesiono górny limit maksymalnej kwoty kredytu, której przekroczenie będzie wyłączać możliwość zastosowania tej regulacji. Jednocześnie w nowej wersji projektu ustawy zmienił się zakres umów, które ta ma regulować.

Inne zmiany w proponowanych przepisach dotyczą informacji przekazywanych w reklamach kredytu konsumenckiego. Kredytodawca ma ostrzegać, że wzięcie kredytu wiąże się z kosztami. Zakazane zostaną reklamy sugerujące, że kredyt poprawia sytuację finansową, lub że pozostałe do spłaty zobowiązania klienta nie mają wpływu na ocenę jego wniosku kredytowego. Nie będzie można też twierdzić, że kredyt jest formą oszczędzania pieniędzy.

Uproszczone mają zostać informacje przedumowne, tak by były bardziej przyjazne dla konsumenta; najbardziej istotne informacje na temat kredytu mają być na pierwszych stronach formularza informacyjnego. Kredytodawca będzie musiał informować o prawie konsumenta do odstąpienia od umowy (w terminie od 1 do 7 dni po jej zawarciu), gdy informacje przedumowne klient otrzymał w terminie krótszym niż dzień przed zawarciem umowy.

Kredytodawca - na mocy projektu - zostałby zobowiązany do udzielania bezpłatnych wyjaśnień dotyczących proponowanych umów przed ich zawarciem i odrębnie od informacji przedumownych, które umożliwiłyby konsumentowi ocenę, czy kredyt jest dopasowany do jego potrzeb i sytuacji finansowej. Jednocześnie zakazane ma być domniemywanie tzw. milczącej zgody w zakresie zawarcia umowy o kredyt konsumencki lub usługę dodatkową.

Jacek Stankiewicz (PAP)

jls/ mmu/